فىزىكا ماددا ۋە ئېنېرگىيەنىڭ ھەرىكىتىنى ئەڭ ئاساسىي سەۋىيىدە چۈشەندۈرىدۇ. ئىسلام دۇنياسىدا فىزىكا ئارىستوتېلنىڭ «تەبىئەت» پەلسەپىسى سۈپىتىدە باشلاندى، لېكىن ئوپتىكا ۋە مېخانىكىدا تەجرىبىۋى خاراكتېرگە ئىگە بولدى: ئىبنى ھەيسەم نۇرنى قاراڭغۇ ئۆيدە سىنىدى، بىرۇنى ۋە خازىنى ماددىلارنىڭ زىچلىقىنى ئۆلچىدى، ئىبنى سىنا ھەرىكەت ئۈچۈن «مەيل» ئۇقۇمىنى تەكلىپ قىلدى. بۈگۈن فىزىكا كۋانتتىن نىسپىيلىككىچە كائىناتنىڭ تىلىنى ماتېماتىكا بىلەن يازىدۇ.
ھەر تارماق ئۈچ سەۋىيىدە: ئاساسىي، ئوتتۇرا، يۇقىرى. سەۋىيە كارتىسىنى چېكىڭ؛ تېمىلار، ھەل قىلىنغان مىساللار ۋە شەخسىي تەرەققىياتقا تۆھپىلىرى ئېچىلىدۇ.
سۈرئەت، كۈچ، ئېنېرگىيە ۋە ئىسسىقلىق ئۇقۇملىرىنى كۈندىلىك ئەھۋاللار بىلەن ئۆگىنىش. ھېسابلىغۇچتىن كۆرە سەزگۈ: بىر ماشىنىنىڭ نېمىشقا كېچىكىپ توختايدىغانلىقىنى، بىر تېرموسنىڭ نېمىشقا ئىسسىق ساقلايدىغانلىقىنى چۈشىنىش.
تورمۇز ئارىلىقى ۋە ئىمپۇلس بىلىمى، ئەگىشىش ئارىلىقى ۋە سۈرئەت تاللاشنى سەزگۈدىن ھېسابقا يۆتكەيدۇ.
ۋات، كىلوۋات سائەت ۋە ئۈنۈم ئۇقۇملىرى قايسى ئۈسكۈنىنىڭ ھەقىقەتەن قىممەت ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
رىچاگ، تەڭپۇڭلۇق ۋە بېسىم بىلىمى؛ پەلەمپەي بۇلۇڭى، تەكچە يۈكى ۋە بېسىملىق قازان بىخەتەرلىكى.
ئىبنى ھەيسەمنىڭ تەجرىبىسى: نۇر كىچىك بىر تۆشۈكتىن ئۆتۈپ، قارشى تامغا تەتۈر بىر سۈرەت چۈشۈرىدۇ. بۇ نۇرنىڭ تۈز سىزىق بويلاپ تارىلىدىغانلىقىنى، كۆرۈشنىڭ كۆزدىن چىققان نۇر بىلەن ئەمەس، بەلكى جىسىمدىن كەلگەن نۇر بىلەن يۈز بېرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
نيۇتون: جىسىمغا كۈچ تەسىر قىلمىسا ھەرىكىتىنى ساقلايدۇ (ئىنېرتسىيە)؛ F = m·a؛ ھەر تەسىرگە تەڭ ۋە قارشى ئەكس تەسىر بار. بۇ ئۈچ قانۇن پلانېتتىن توپقىچە ھەر ھەرىكەتنى چۈشەندۈرىدۇ.
ئېنېرگىيە يوقالمايدۇ، شەكىل ئۆزگەرتىدۇ: پوتېنسىيال → كىنېتىك → ئىسسىقلىق. تېرمودىنامىكىنىڭ ئىككىنچى قانۇنى يۆنىلىشنى بەلگىلەيدۇ: تەرتىپسىزلىك (ئېنتروپىيە) ئاشىدۇ.
نۇر تۈز سىزىق بويلاپ تارقىلىدۇ، ئەكس ئېتىدۇ ۋە مۇھىت ئۆزگەرگەندە سۇنىدۇ (n₁ sin θ₁ = n₂ sin θ₂). ھەم دولقۇن ھەم زەررىچە خۇسۇسىيىتى كۆرسىتىدۇ.
ئېينشتېين: ۋاقىت ۋە ئۇزۇنلۇق كۆزەتكۈچىگە باغلىق، ماسسا ئېنېرگىيە (E = mc²). كۋانت: ئاتوم ئاستى دۇنياسىدا ئېھتىماللىق ۋە ئېنىقسىزلىق ئاساس.
بۇ بۆلۈم تارماقنىڭ ئىسلام تەپەككۇرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ئايرىم تۇتىدۇ: مەنبە تېكىستلەر، مەدەنىيەت تارىخى، سېلىشتۇرما كارتىلىرى ۋە يېڭى نەزەرىيەلەرنىڭ ماسلىق باھاسى. تەسۋىرلىگۈچى، ھۆكۈم چىقارمايدۇ.
ئىبنى ھەيسەم كىتابۇل-مەنازىردا (1021) كۆزنىڭ نۇر تارقىتىدىغانلىقى قارىشىنى تەجرىبە بىلەن يىقىتتى؛ ئەكس ئېتىش، سۇنۇش، ھەسەن-ھۈسەن ۋە كۆرۈش پسىخولوگىيىسىنى تەتقىق قىلدى. كامالىددىن فارىسى ھەسەن-ھۈسەننى ئەينەك شار تەجرىبىسى بىلەن چۈشەندۈردى (تەخمىنەن 1300).
بىرۇنى 18 ماددىنىڭ خاس ئېغىرلىقىنى يۇقىرى ئېنىقلىقتا ئۆلچىدى؛ خازىنى «مىزانۇل-ھىكمە»دە (1121) گىدروستاتىك تارازا ۋە ھاۋانىڭ زىچلىقىنى بايان قىلدى، ئېغىرلىقنىڭ مەركەزگە يۈزلىنىشىنى مۇنازىرە قىلدى.
ئىبنى سىنا ئېتىلغان جىسىمدا «مەيل» بارلىقىنى، بوشلۇقتا ئۆچمەيدىغانلىقىنى يازدى. بۇ پىكىر بۇرىداننىڭ ئىمپېتۇس نەزەرىيىسىگە، ئۇنىڭدىن نيۇتوننىڭ ئىنېرتسىيىسىگە بارىدىغان يولنىڭ بىر بېكىتى.
سۇ سائەتلىرى، قۇياش سائەتلىرى ۋە مېخانىك سائەت سىناقلىرى (جەزەرى، تەقىيۇددىن) ۋاقىتنى سانلاشتۇردى؛ فىزىكىلىق ئۆلچەشلەرنىڭ ئالدىنقى شەرتى.
ئوپتىكىنىڭ قۇرغۇچىسى؛ تەجرىبە، ماتېماتىكا ۋە تەنقىدنى بىرلەشتۈرگەن ئۇسۇلى بىلەن «تۇنجى پەن خادىمى» دەپ ئاتىلىدۇ.
خاس ئېغىرلىق ئۆلچەشلىرى؛ يەرنىڭ ئايلىنىشى مۇنازىرىسىنى ئوچۇق قالدۇردى؛ قۇدۇق ۋە چوڭقۇرلۇق تەجرىبىلىرى.
ھەسەن-ھۈسەننى سۇ تامچىسىدا ئىككى سۇنۇش ۋە بىر ئەكس ئېتىش بىلەن چۈشەندۈردى؛ ھەيسەمنىڭ ئوپتىكىسىغا شەرھ يازدى.
ئېلېكترومagnىت ۋە ئاجىز كۈچنى بىرلەشتۈرگەن نەزەرىيە؛ 1979 نوبېل فىزىكا. نوبېل نۇتقىدا مۇلك سۈرىسىدىن ئايەت ئوقۇدى.
ئۇنىۋېرسال، ئۆزگەرمەس تەرتىپلەر؛ ماتېماتىكا بىلەن ئىپادىلىنىدۇ. نيۇتون ۋە بويل ئۈچۈن قانۇنلار خۇدا قويغان قائىدىلەر ئىدى؛ بۈگۈن كۆپ فىزىكلار ئۈچۈن نېيترال تەسۋىرلەر.
جىسىملاردىن ئەكس ئەتكەن ياكى تارقالغان فوتونلار كۆزگە يېتىدۇ؛ كۆرۈش مېڭىدە قۇرۇلىدۇ.
ئىنېرتسىيە: ھەرىكەت ئۈچۈن ئۈزلۈكسىز كۈچ كېرەك ئەمەس؛ كۈچ سۈرئەتنى ئۆزگەرتىدۇ.
كلاسسىك فىزىكا: باشلانغۇچ شەرتلەر كەلگۈسىنى بەلگىلەيدۇ (لاپلاس). كۋانت: ئۆلچەش نەتىجىلىرى ئېھتىماللىق.
ئۆلچەشتىن بۇرۇن زەررىچىلەر ئېھتىماللىق دولقۇنى؛ نەتىجە تۈپتىن ئېنىقسىز.
كالامنىڭ «ئاللاھ ھەر ئان يارىتىدۇ، قانۇنلار ئادەت» قارىشى بىلەن قىزىقارلىق پاراللېللىق؛ ئەقىدە بىلەن زىددىيەت كۆرۈلمەيدۇ. تەپسىرلەر (كۆپ دۇنيالار) ئايرىم مۇنازىرە قىلىنىدۇ.
ھەر كۋانت ئۆلچىشىدە كائىنات شاخلىنىدۇ؛ ھەممە نەتىجە بىر يەردە ئەمەلگە ئاشىدۇ.
سىنىغىلى بولمايدۇ؛ مەسئۇلىيەت ۋە بىرلا «ھەقىقىي تارىخ» پىكرى بىلەن ماسلاشتۇرۇش تەس. بەزى مۇتەپەككۇرلار ئاللاھنىڭ قۇدرىتىگە تايىنىپ مەسىلە كۆرمەيدۇ.
ۋاقىت نىسپىي؛ ماسسا بوشلۇق-ۋاقىتنى ئەگىدۇ؛ قارا ئۆڭكۈرلەر ۋە تارتىش كۈچى دولقۇنلىرى (2015) تەستىقلاندى.
ۋاقىتنىڭ مۇتلەق ئەمەسلىكى «رەببىڭنىڭ قېشىدا بىر كۈن مىڭ يىلدەك» (ھەج 22:47) بىلەن باغلىنىدۇ؛ مۇپەسسىرلەر بۇنى ئوخشىتىش سۈپىتىدە ئىشلىتىدۇ، ئىسپات ئەمەس.
ئاساسىي زەررىچىلەر ۋە ئۈچ كۈچنىڭ نەزەرىيىسى؛ خىگگس مەيدانى ماسسا بېرىدۇ.
ئىلاھىياتلىق مەزمۇنى يوق. «خۇدا زەررىچىسى» لەقىمى تاراتقۇ مەھسۇلى؛ فىزىكلارمۇ ئالىملارمۇ بۇ ئاتاشنى رەت قىلىدۇ.
ئاساسىي ئوبيېكتلار تىترەيدىغان تارلار؛ 10–11 ئۆلچەم؛ كۋانت تارتىش كۈچى نامزىتى.
تېخى تەجرىبىۋى دەلىل يوق؛ بەزى يازغۇچىلار «يەتتە قات ئاسمان» بىلەن قوشۇمچە ئۆلچەملەرنى تەڭلەشتۈرىدۇ؛ كۆپ ئالىملار بۇ خىل تەڭلەشتۈرۈشنى ئاساسسىز دەپ قارايدۇ.
كۋانت بوشلۇق تەۋرىنىشلىرى كائىناتنى باشلىغان بولۇشى مۇمكىن؛ ياراتقۇچىغا ئېھتىياج يوق دەۋاسى.
پەلسەپىۋى ئېتىراز: كۋانت بوشلۇقى قانۇنلار ۋە مەيدانلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، «يوقلۇق» ئەمەس. ئىلمىي قىسمى ئوچۇق سوئال؛ مېتافىزىكىلىق خۇلاسە ئىسلام تەپەككۇرى بىلەن توقۇنۇشىدۇ.
كائىناتنىڭ تەرتىپسىزلىكى ئاشىدۇ؛ ۋاقىتنىڭ يۆنىلىشى ۋە كائىناتنىڭ چەكلىكلىكى بۇنىڭ بىلەن باغلىق.
كائىناتنىڭ ئەزەلىي ئەمەسلىكىنىڭ فىزىكىلىق كۆرسەتكۈچى سانىلىدۇ؛ كالامچىلارنىڭ «چەكلىك ئۆتمۈش» دەلىلىنى قوللايدىغان دەپ ئوقۇلىدۇ.
كائىناتىمىز ئىلغار بىر مەدەنىيەتنىڭ سىمۇلياتسىيىسى بولۇشى مۇمكىن (بوستروم).
پەلسەپىۋى تەخمىن؛ ياراتقۇچىنى «پروگراممېر»غا تۆۋەنلىتىدۇ. بەزى مۇتەپەككۇرلار «ئاللاھنىڭ يارىتىشى» دەپ قايتا تەپسىر قىلىدۇ؛ ئومۇمىي قوبۇل كۆرمەيدۇ.
باھالار زامانىۋى مۇسۇلمان ئالىملار ۋە فىقھ ئاكادېمىيەلىرىنىڭ كەڭ تارقالغان قاراشلىرىنى خۇلاسىلەيدۇ؛ بىرلا رەسمىي قاراش يوق. «ماس»: ئەقىدە بىلەن زىددىيەت كۆرۈلمەيدۇ. «ئىجتىھادقا باغلىق»: ئالىملار ئارىسىدا ئوخشىمىغان قاراشلار بار. «زىددىيەتلىك»: كەڭ تارقالغان تەپسىر بىلەن توقۇنۇشىدۇ ياكى پەلسەپىۋى دەۋا كۆتۈرىدۇ.
مۇسۇلمان فىزىكلار CERN دىن تارتىش كۈچى دولقۇنى كۆزىتىش ئورۇنلىرىغىچە ھەممە يەردە ئىشلەيدۇ؛ SESAME (ئىئوردانىيە، 2017) ئوتتۇرا شەرقنىڭ ئورتاق سىنخروترون تەجرىبىخانىسى. مۇنازىرە كۋانت تەپسىرلىرى بىلەن كالام ئارىسىدا «دەلىل» مۇناسىۋىتى قۇرماسلىق كېرەكلىكى نۇقتىسىدا مەركەزلىشىدۇ: ئوخشاشلىق ئىلھام بېرىدۇ، ئىسپاتلىمايدۇ.
فىزىكا كائىناتنىڭ ئوقۇغىلى بولىدىغانلىقىنى ھەر كۈنى قايتا كۆرسىتىدۇ. «نېمىشقا ئوقۇغىلى بولىدۇ؟» سوئالىغا دىندارلار ياراتقۇچى، ناتۇرالىستلار تەسادىپ ياكى تاللاش ئېففېكتى بىلەن جاۋاب بېرىدۇ؛ فىزىكىنىڭ ئۆزى بۇ سوئالغا ھۆكۈم چىقارمايدۇ.