ئىسلام ئىنساننىڭ قانداق ياشىشىنى خالايدۇ؟
قۇرئان ئىنساننىڭ يارىتىلىش مەقسىتىنى «قۇللۇق» دەپ بېكىتىدۇ (زارىيات 51:56) ۋە بۇنى پەقەت ئىبادەت بىلەنلا ئەمەس، ئەخلاق، ئائىلە، خىزمەت، ئادالەت ۋە مۇھىت بىلەن پۈتۈن بىر تۇرمۇش ئۇسۇلى سۈپىتىدە بايان قىلىدۇ. جىبرىئىل ھەدىسى بۇ ھاياتنىڭ ئۈچ قەۋىتىنى خۇلاسىلەيدۇ: ئىسلام (ھەرىكەت)، ئىمان (ئېتىقاد)، ئىھسان (ئاللاھنى كۆرۈۋاتقاندەك ياشاش). تۆۋەندە ئورتاق يادرو ۋە ئىسلام ئىچىدىكى ئوخشىمىغان تەپسىرلەر يانمۇ-يان بېرىلدى؛ پەرقلەر «تەپسىلات» (فۇرۇئ) سەۋىيىسىدە، يادرو ئورتاق. بۇ بۆلۈم تەسۋىرلىگۈچى: ئىسلامنىڭ تەلىماتى ۋە ئىچكى خىلمۇخىللىقىنى يەتكۈزىدۇ، بىر تۇرمۇش ئۇسۇلىنى تەۋسىيە قىلمايدۇ ياكى ھۆكۈم قىلمايدۇ.
ئۈچ قەۋەت: ئىسلام، ئىمان، ئىھسان
ئىسلام · بەش ئاساس
كۆرۈنىدىغان ھەرىكەت: كەلىمە شاھادەت، ناماز، زاكات، روزا، ھەج.
- شاھادەت: بىر ئاللاھ ۋە مۇھەممەدنىڭ ئەلچىلىكى
- كۈندە بەش ۋاخ ناماز
- يىلدا بىر زاكات (%2.5)
- رامىزان روزىسى
- كۈچى يەتكەنگە ئۆمۈردە بىر ھەج
ئىمان · ئالتە ئاساس
ئىچكى قوبۇل: ئاللاھقا، پەرىشتىلەرگە، كىتابلارغا، پەيغەمبەرلەرگە، ئاخىرەتكە، تەقدىرگە ئىمان.
- ئاللاھنىڭ بىرلىكى (تەۋھىد)
- پەرىشتىلەر ۋە غەيب ئالىمى
- ۋەھىي كىتابلىرى
- پەيغەمبەرلەر زەنجىرى
- ئاخىرەت ۋە ھېساب
- تەقدىر: ئاللاھنىڭ بىلىشى ۋە ئىنساننىڭ مەسئۇلىيىتى
ئىھسان · گۈزەللىك
«ئاللاھنى كۆرۈۋاتقاندەك قۇللۇق قىلىش»: نىيەتنىڭ ساپلىقى، ئىشنىڭ گۈزەل قىلىنىشى، ئەخلاقنىڭ نەپىسلىكى.
- ئىخلاس (نىيەت ساپلىقى)
- ئىتقان (ئىشنى پۇختا قىلىش)
- رەھىمدىللىك ۋە ئەدەب
- مۇراقەبە: ئۆزىنى كۆزىتىش
ھاياتنىڭ ساھەلىرى: نېمە تەلەپ قىلىنىدۇ، ئوخشىمىغان قاراشلار قايسىلار؟
ھەر ساھەدە ئاۋۋال ئورتاق كۈتۈلمە، ئاندىن مەنبەلەر، ئاندىن ئىسلام ئىچىدىكى تەپسىر يەلپۈزىسى بېرىلدى.
كۈن بەش ۋاخ بىلەن بۆلۈنىدۇ؛ ئىبادەت ھاياتنىڭ سىرتىدا ئەمەس ئىچىدە. نىيەت ھەر ئىشنى ئىبادەتكە ئايلاندۇرالايدۇ: «ئەمەللەر نىيەتلەرگە باغلىق». جۈمە ھەپتىلىك، رامىزان يىللىق يېڭىلىنىش.
- بەقەرە 2:238 — نامازلارغا، بولۇپمۇ ئوتتۇرا نامازغا داۋام قىلىڭلار.
- ھەدىس — ئەمەللەر نىيەتلەرگە باغلىق (بۇخارى).
ناماز ۋاقىتلىرىنىڭ ھېسابى ۋە يۇقىرى كەڭلىكلەر ئۈچۈن پەتىۋالار پەرقلىق؛ شىئە فىقھىدا پېشىن-ئەسىر ۋە شام-خۇپتەن بىرلەشتۈرۈلۈپ (جەمئ) ئۈچ ۋاقىتتا ئوقۇلالايدۇ؛ ھەنەفىيلەر ئەسىرنى كېچىكرەك باشلايدۇ. زىكىر ۋە تەسبىھ ئادەتلىرى تەرىقەتلەرگە قاراپ ئۆزگىرىدۇ.
راستچىللىق، ئامانەت، ۋەدىگە ۋاپا، كەمتەرلىك، سېخىيلىق، سەۋر، شۈكۈر، كەچۈرۈش؛ يالغان، غەيۋەت، تەكەببۇرلۇق ۋە ھەسەت ھارام. پەيغەمبەرنىڭ ۋەزىپىسى «گۈزەل ئەخلاقنى تولۇقلاش».
- قەلەم 68:4 — سەن ئەلۋەتتە ئۇلۇغ ئەخلاق ئۈستىدىسەن.
- ھەدىس — مەن گۈزەل ئەخلاقنى تولۇقلاش ئۈچۈن ئەۋەتىلدىم (مۇۋەتتە).
ئەخلاقنىڭ مەنبەسى مۇنازىرىسى (ئەقىلمۇ ۋەھىيمۇ) كالام مەكتەپلىرىنى ئايرىيدۇ، لېكىن ئەمەلىي پەزىلەت تىزىملىكى ئورتاق. تەسەۋۋۇپ نەپس تەربىيىسىنى مەركەزگە قويىدۇ؛ سەلەفىي يول مەنبەگە باغلىنىشنى تەكىتلەيدۇ.
بەدەن ئامانەت: ھالال ۋە پاك (تەييىب) يېمەك، ئۆلچەملىك يېيىش («ئاشقازاننىڭ ئۈچتىن بىرى»)، پاكىزلىق، ئۇيقۇ، ھەرىكەت (سۇ ئۈزۈش، ئوقيا ئېتىش، ئات مىنىش ھەدىسى)، زىيانلىق ماددىلاردىن يىراق تۇرۇش. كېسەل بولغاندا داۋالىنىش ۋەزىپە.
- ئەئراف 7:31 — يەڭلار، ئىچىڭلار، ئىسراپ قىلماڭلار.
- ھەدىس — پاكىزلىق ئىماننىڭ يېرىمى (مۇسلىم).
- ھەدىس — بەدىنىڭنىڭ سېنىڭ ئۈستۈڭدە ھەققى بار (بۇخارى).
دېڭىز مەھسۇلاتلىرى: ھەنەفىيلەر بېلىقتىن باشقىسىنى جائىز كۆرمەيدۇ، باشقا مەزھەپلەر ھالال سانايدۇ. تاماكا: زامانىۋى پەتىۋالاردا «مەكرۇھ»تىن «ھارام»غا يۆتكىلىش (زىيان پىرىنسىپى). ئات گۆشى ھەنەفىيلەردە مەكرۇھ، باشقىلىرىدا ھالال.
ئۆگىنىش پەرز؛ ھالال كىرىم ئىبادەت؛ ئىشنى پۇختا قىلىش (ئىتقان) ساۋاب؛ ئىشچىنىڭ ھەققى «تەرى قۇرۇمىغۇچە» بېرىلىدۇ. تىلەمچىلىك ئورنىغا خىزمەت قىلىش ماختىلىدۇ.
- تاھا 20:114 — رەببىم، ئىلمىمنى زىيادە قىلغىن.
- ھەدىس — ئاللاھ بىرىڭلار بىر ئىش قىلغاندا ئۇنى پۇختا قىلىشىنى ياخشى كۆرىدۇ (بەيھەقى).
- ھەدىس — ئىشچىغا ھەققىنى تەرى قۇرۇمىغۇچە بېرىڭلار (ئىبنى ماجە).
دىنىي ئىلىملەر پەرزى ئەين، دۇنياۋى ئىلىملەر پەرزى كىفايە سانىلىدۇ؛ بەزى زامانىۋى ئالىملار جەمئىيەت ئېھتىياجلىق تەبىئىي پەنلەرنىمۇ پەرزى كىفايە دائىرىسىدە مەجبۇرىي كۆرىدۇ. ئايالنىڭ ئىشلىشى: كۆپچىلىك شەرتلەر بىلەن جائىز كۆرىدۇ؛ پوزىتسىيىلەر ئەنئەنىۋىدىن باراۋەرلىكچىگىچە سوزۇلىدۇ.
نىكاھ «دىننىڭ يېرىمى»؛ ئاتا-ئانىغا ياخشىلىق ئىبادەتتىن كېيىنلا كېلىدۇ؛ بالىغا گۈزەل ئىسىم، تەربىيە ۋە ئادالەت؛ تۇغقانچىلىق رىشتىسى (سىلە-رەھىم)؛ قوشنا ھەققى؛ مەخپىيەتلىك.
- رۇم 30:21 — ئاراڭلاردا مۇھەببەت ۋە رەھمەت قىلدى.
- ئىسرا 17:23–24 — ئاتا-ئاناڭغا «ئۇھ» دېمە.
- ھەدىس — جىبرىئىل ماڭا قوشنىنى شۇنچە تەۋسىيە قىلدىكى، ۋارىس قىلىدۇ دەپ ئويلىدىم (بۇخارى).
ئەر-ئاياللارنىڭ روللىرى: ئەنئەنىۋى تەپسىر ئىش بۆلۈشۈشنى (ئەر تىرىكچىلىك، ئايال ئۆي) ئاساس قىلىدۇ؛ باراۋەرلىكچى تەپسىر ئايەتلەردىكى ئۆزئارالىقنى («بىر-بىرىڭلارنىڭ كىيىمىسىلەر») ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدۇ. كۆپ خوتۇنلۇق: ئادالەت شەرتى بىلەن چەكلىك رۇخسەت؛ بەزى زامانىۋى ئالىملار ۋە دۆلەتلەر (تۇنىس) ئەمەلىيەتتە چەكلەيدۇ. نىكاھ يېشى ۋە ۋەلىيلىك مەزھەپلەرگە قاراپ پەرقلىق.
ياخشىلىقنى يېيىش، يامانلىقنى توسۇش؛ يېتىم، كەمبەغەل ۋە يولۇچىنى كۆزىتىش؛ ئادالەتنى «ئۆزۈڭلارغا قارشى بولسىمۇ» تىك تۇرغۇزۇش؛ ۋەدىگە سادىقلىق؛ ئامانەتنى ئەھلىگە تاپشۇرۇش.
- نىسا 4:135 — ئۆزۈڭلار، ئاتا-ئاناڭلارغا قارشى بولسىمۇ ئادالەتنى تىك تۇرغۇزۇڭلار.
- مائىدە 5:8 — بىر قەۋمگە بولغان ئۆچمەنلىكىڭلار سىلەرنى ئادالەتسىزلىككە ئىتتەرمىسۇن.
- نىسا 4:58 — ئامانەتلەرنى ئەھلىگە تاپشۇرۇڭلار.
سىياسىي تۈزۈم: خەلىپىلىك، شۇرا، دېموكراتىيە بىلەن ماسلىق مۇنازىرىلىرى؛ زامانىۋى ئالىملارنىڭ كۆپىنچىسى شۇرا پىرىنسىپىنى دېموكراتىك قاتنىشىش بىلەن ماسلاشتۇرىدۇ، بەزىلىرى دۇنياۋى دۆلەتنى رەت قىلىدۇ. غەيرى مۇسۇلمانلار بىلەن مۇناسىۋەت: «دىندا مەجبۇرلاش يوق» (بەقەرە 2:256) ئورتاق زېمىن.
ھالال كىرىم، جازانىدىن يىراق تۇرۇش، زاكات ۋە سەدىقە، ئىسراپ بىلەن بېخىللىق ئارىسىدا تەڭپۇڭلۇق، قەرزنى يېزىش ۋە ۋاقتىدا تۆلەش، ۋەسىيەت.
- فۇرقان 25:67 — خەجلىگەندە نە ئىسراپ نە بېخىللىق قىلمايدۇ؛ ئىككىسى ئارا بىر يول تۇتىدۇ.
- بەقەرە 2:275 — سودا ھالال، جازانە ھارام.
- ھەدىس — راستچىل ۋە ئىشەنچلىك سودىگەر پەيغەمبەرلەر بىلەن بىللە (تىرمىزى).
بانكا ئۆسۈمى: كۆپچىلىك ھارام سانايدۇ؛ ئازچىلىق (ئەزھەرنىڭ 2002-يىللىق پەتىۋاسىدەك) مەلۇم ئامانەت كىرىملىرىنى جائىز كۆردى. سۇغۇرتا: سودا سۇغۇرتىسى مۇنازىرىلىك، ئۆزئارا (تەكافۇل) قوبۇل قىلىنىدۇ. كرىپتو پۇل: پەتىۋالار بۆلۈنگەن.
سۇ ئىسراپ قىلىنمايدۇ (ئېقىۋاتقان دەريادىمۇ)، دەرەخ تىكىلىدۇ، ھايۋانلارغا ئازاب بېرىلمەيدۇ، ئوۋ ئېھتىياج بىلەن چەكلىنىدۇ، توپا ۋە ھاۋا ئامانەت.
- ئەئراف 7:56 — تۈزىلىپ بولغاندىن كېيىن يەر يۈزىدە بۇزغۇنچىلىق قىلماڭلار.
- ھەدىس — قىيامەت قوپۇۋاتقاندا قولۇڭلاردا بىر كۆچەت بولسا تىكىڭلار (ئەھمەد ئىبنى ھەنبەل).
- ھەدىس — بىر مۈشۈكنى قاماپ ئاچ قويغان ئايال دوزاخقا كىردى (بۇخارى).
مۇھىت فىقھى يېڭىدىن تەرەققىي قىلماقتا: 2015-يىللىق ئىسلام كىلىمات بايانى ۋە 2024-يىللىق «ئەل-مىزان» ھۆججىتى كەڭ قوبۇل قىلىندى؛ ھايۋان بوغۇزلاش ۋە قۇربانلىق ئادەتلىرىدە ھايۋان پاراۋانلىقى ئۆلچەملىرى مۇنازىرە قىلىنماقتا.
ئارام ئېلىش ۋە مەشرۇ كۆڭۈل ئېچىش رىغبەتلەندۈرۈلىدۇ («قەلبلەرنى ئارام ئالدۇرۇڭلار»)؛ شېئىر، خەتتاتلىق، مېمارچىلىق، تەزھىب ئىسلام سەنئىتىنىڭ چوققىلىرى؛ كۆڭۈل ئېچىش ئىبادەت، ئەخلاق ۋە ۋاقىتنى يەپ قويماسلىقى كېرەك.
- جۇمئە 62:10 — ناماز تۈگىگەندە يەر يۈزىگە تارقىلىڭلار، ئاللاھنىڭ پەزلىدىن ئىزدەڭلار.
- ھەدىس — قەلبلىرىڭلارنى ۋاقىت-ۋاقتى بىلەن ئارام ئالدۇرۇڭلار (دەيلەمى، ئاجىز رىۋايەت؛ مەنىسى كەڭ قوبۇل قىلىنغان).
مۇزىكا: ھەنبەلىي ۋە سەلەفىي يول سازلىق مۇزىكىنى ھارام سانايدۇ؛ غەززالى مەزمۇن ۋە تەسىرىگە قاراپ مۇباھ كۆردى؛ زامانىۋى پەتىۋالارنىڭ كۆپىنچىسى «مەزمۇن ۋە ئۆلچەم» شەرتى بىلەن جائىز دەيدۇ. رەسىم ۋە ھەيكەل: جانلىق تەسۋىرى كلاسسىك دەۋردە چەكلەندى؛ فوتو ۋە كارتون كۆپچىلىك تەرىپىدىن جائىز. تەنتەربىيە ۋە ئويۇن: قىمار بولماسلىق ۋە ئىبادەتنى ئاقساتماسلىق شەرتى بىلەن ئەركىن.
ۋاقىت ئامانەت: «بەش نەرسىدىن بۇرۇن بەش نەرسىنى غەنىيمەت بىل» (ياشلىق، ساغلاملىق، بايلىق، بوش ۋاقىت، ھايات). ئۆلۈم يوقىلىش ئەمەس ئۆتۈش؛ بۇ ئاڭ ھاياتنى ئەستايىدىللاشتۇرىدۇ لېكىن قاراڭغۇلاشتۇرمايدۇ. تەۋبە ئىشىكى ئوچۇق.
- ئەسر 103:1–3 — زامان بىلەن قەسەمكى، ئىنسان زىياندا؛ ئىمان ئېيتىپ ياخشى ئىش قىلغانلار… بۇنىڭدىن مۇستەسنا.
- مۇلك 67:2 — قايسىڭلارنىڭ تېخىمۇ گۈزەل ئىش قىلىدىغانلىقىڭلارنى سىناش ئۈچۈن ئۆلۈم ۋە ھاياتنى ياراتتى.
- ھەدىس — بەش نەرسىدىن بۇرۇن بەش نەرسىنى غەنىيمەت بىل (ھاكىم).
دۇنيا-ئاخىرەت تەڭپۇڭلۇقى: زۇھد تەكىتلىك تەسەۋۋۇپىي تەپسىر بىلەن «دۇنيادىن نېسىۋەڭنى ئۇنتۇما» (قەسەس 28:77) تەكىتلىك تەپسىر ئارىسىدا ئاھاڭ پەرقى؛ زامانىۋى ئالىملار ئىككىسىنى بىللە ئوقۇيدۇ.
بىر مۇسۇلماننىڭ كۈنى (مودېل)
مەجبۇرىي بولغىنى بەش ۋاخ ناماز ۋە ھالال-ھارام چېگرىلىرى؛ قالغىنى تەۋسىيە ۋە شەخسىي تاللاش. تۆۋەندىكى ئېقىم ئەنئەنىۋى بىر ئىدېئال مودېل، بىر خىل مەجبۇرىيەت ئەمەس.
كۈننىڭ ئەڭ تىنچ سائىتى؛ مۇززەممىل 73:6: «كېچە تۇرۇشى تېخىمۇ تەسىرلىك، سۆز تېخىمۇ مۇستەھكەم».
«ئۈممىتىم ئۈچۈن سەھەر ۋاقتى بەرىكەتلىك» دۇئاسى.
ھالال كىرىم ئۈچۈن ئىشلەش ئىبادەت؛ ئىشنى پۇختا قىلىش (ئىتقان).
ناماز ئىشنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى بىر توختام؛ ئارام ئېلىش سۈننەت.
«ئوتتۇرا ناماز» كۆپ مۇپەسسىرلەرچە ئەسىر.
داستىخاندا شۈكۈر؛ يالغۇز يېمەسلىك تەۋسىيە قىلىنىدۇ.
خۇپتەندىن كېيىن كېرەكسىز پاراڭ ياخشى كۆرۈلمەيدۇ؛ ئۇيقۇ ئىبادەتكە تەييارلىق.
ھەپتىلىك جامائەت يېڭىلىنىشى؛ جۇمئە 62:9–10.
يىللىق ئۆزىنى كونترول قىلىش ۋە ھەمكارلىق تەربىيىسى.
مەكتەپلەر خەرىتىسى: پەرقلەر قەيەردىن كېلىدۇ؟
ئىسلامنىڭ يادروسى (تەۋھىد، قۇرئان، ناماز، ئەخلاق) ئورتاق. پەرقلەر تېكىستلەرنىڭ تەپسىرى، ھەدىسلەرنىڭ باھالىنىشى ۋە ئەقىلنىڭ رولى ھەققىدىكى ئۇسۇل پەرقلىرىدىن تۇغۇلىدۇ.
ھەنەفىي (ئەقىل يۈرگۈزۈش ۋە ئۆرپ-ئادەت)، مالىكىي (مەدىنە ئەمەلىيىتى)، شافىئىي (ھەدىس ۋە قىياس تەڭپۇڭلۇقى)، ھەنبەلىي (نەسكە باغلىنىش). دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنىڭ تەخمىنەن %85–90 ى سۈننىي؛ مەزھەپلەر بىر-بىرىنى مەشرۇ سانايدۇ.
جەئفەرىي (ئون ئىككى ئىمام، ئەڭ كەڭ تارقالغان)، زەيدىي (يەمەن)، ئىسمائىلىي. ئىمامەت ئەقىدىسى ۋە ئىجتىھادنىڭ داۋاملىقى (مەرجەئى تەقلىد) ئايرىپ تۇرىدۇ؛ ئىبادەت ئەمەلىيىتىدە كىچىك پەرقلەر (ۋاقىتلارنى جەمئ قىلىش، سەجدە توپىسى).
ئومان ۋە شىمالىي ئافرىقىدا؛ دەسلەپكى دەۋر يىلتىزلىق، مۆتىدىل ۋە ئۆزىگە خاس فىقھ ئەنئەنىسى.
ئەشئەرىي (ئىلاھىي قۇدرەت تەكىتى)، ماتۇرىدىي (ئەقىلگە كۆپرەك ئورۇن؛ تۈرك دۇنياسىدا كەڭ تارقالغان)، مۇئتەزىلە (ئەقىلچىلىق، ئادالەت؛ تارىخىي)، سەلەفىي/ئەسەرىي (نەسنىڭ زاھىرىغا باغلىنىش، كالامغا ئارىلىق ساقلاش).
قەلب تەربىيىسى ۋە ئىھسان بوسۇغىسى؛ قادىرىي، نەقشبەندىي، مەۋلەۋىي، شازىلىي قاتارلىق تەرىقەتلەر. زىكىر، مۇرشىد ۋە مەنىۋى تەربىيە؛ سەلەفىي يول بەزى ئەمەلىيەتلەرنى (مازار زىيارىتى، تەۋەسسۇل) تەنقىد قىلىدۇ.
ئەنئەنىۋى (مەزھەپ داۋاملىقى)، ئىسلاھاتچى/زامانىۋىچى (ئىجتىھادنىڭ يېڭىلىنىشى: ئابدۇھ، ئىقبال)، سەلەفىي (مەنبەگە قايتىش)، قۇرئان مەركەزلىك قاراشلار. كۆپىنچە مۇسۇلمانلار بۇ بەلگىلەرنىڭ كېسىشمىسىدە ياشايدۇ.
ئوخشاش سوئالغا ئوخشىمىغان جاۋابلار
تۆۋەندىكى تېمىلاردا ئىسلام ئالىملىرى تارىخ بويى ئوخشىمىغان نەتىجىلەرگە يەتتى. ھەر قاراش ئۆز دەلىلى ۋە ئۇسۇلىغا تايىنىدۇ؛ پەرقلىق مەشرۇ كۆرۈلىدۇ («ئىختىلاپ ئەدىبى»).
مۇزىكا ئاڭلاش
سازلىق مۇزىكا ھارام؛ داپ ۋە ئىلاھى ئىستىسنا.
مۇزىكا ئۆزلۈكىدىن ھارام ئەمەس؛ مەزمۇنى ۋە تەسىرى بەلگىلەيدۇ.
ئەخلاققا زىت سۆز بولمىغان، ئىبادەت ۋە ۋەزىپىلەرنى ئاقساتمايدىغان مۇزىكا جائىز.
رەسىم، ھەيكەل ۋە فوتو
جانلىقلارنىڭ تەسۋىرى (بولۇپمۇ ھەيكەل) چەكلەنگەن؛ ئۆسۈملۈك ۋە گېئومېتىرىيە ئەركىن.
فوتو ۋە سىن تەسۋىر سانالمايدۇ؛ تەربىيە ۋە ھۆججەت مەقسىتىدىكى رەسىم جائىز؛ چوقۇنۇش مەقسىتىدىكى ھەيكەل چەكلىك قالىدۇ.
زۆرۈر ھۆججەتلەردىن باشقا جانلىق فوتوسىغا ئارىلىق.
بانكا ئۆسۈمى ۋە قەرز
بانكا ئۆسۈمى جازانە دائىرىسىدە ھارام؛ قاتنىشىش بانكىچىلىقى تاللاشما.
ئالدىن بېكىتىلگەن ئامانەت كىرىمى «پايدا» سانىلالايدۇ؛ جازانە ئېكسپلۇئاتاتسىيەلىك ئۆسۈم.
تۇرالغۇغا ئوخشاش ئاساسىي ئېھتىياجلاردا، باشقا يول بولمىسا غەربتىكى ئاز سانلىقلار ئۈچۈن چەكلىك رۇخسەت (ياۋروپا پەتىۋا كېڭىشى، 1999).
ئايالنىڭ ئاممىۋى رولى
ئالدىنقى ئورۇندا ئائىلە؛ ئىشلىشى شەرتلىك (مەخپىيەتلىك، رۇخسەت)؛ رەھبەرلىك مۇنازىرىلىك.
خەدىچىنىڭ سودىسى، ئائىشەنىڭ ئىلمى ئۈلگە؛ تەربىيە، خىزمەت ۋە سىياسىي قاتنىشىش ھوقۇق؛ باش ياغلىقى پەرز لېكىن كەمسىتىش باھانىسى بولالمايدۇ.
ئاتىلارلىق تەپسىرلەر تېكىستتىن ئايرىلىشى كېرەك؛ باراۋەرلىك قۇرئاننىڭ روھى (ۋەدۇد، بارلاس)؛ ئاساسىي ئېقىمدا مۇنازىرىلىك.
تاماكا ۋە بېقىندىلىق پەيدا قىلغۇچى ماددىلار
تاماكا يېڭى بولغاچقا مەكرۇھ ياكى مۇباھ سانالدى.
زىيىنى تىببىي جەھەتتىن ئىسپاتلانغاچقا ھارام (دىيانەت، ئەزھەر، سەئۇدى ئالىملىرى).
يەنىلا مەكرۇھ؛ ھارام دېيىش ئۈچۈن ئوچۇق نەس كېرەك.
مازار زىيارىتى ۋە تەۋەسسۇل
قەبرە زىيارىتى سۈننەت؛ سالىھ كىشىلەرنىڭ ھۆرمىتى بىلەن دۇئا (تەۋەسسۇل) جائىز؛ ئۆلگەنلەردىن بىۋاسىتە تىلەش چەكلىك.
قەبرە بېشىدا دۇئا ۋە تەۋەسسۇل شېرىككە ئىشىك ئاچىدۇ؛ پەقەت ئىبرەت ئۈچۈن زىيارەت.
زىيارەت ۋە دۇئا جائىز؛ ئاشۇرۇۋېتىشلەر (شام، نەزىر، قەبرىگە سەجدە) بىدئەت.
ھىلال ۋە كالېندار
رامىزان ۋە ھېيت يالىڭاچ كۆز بىلەن كۆرۈش ئارقىلىق باشلىنىدۇ (سەئۇدى ئەرەبىستان ۋە بەزى دۆلەتلەر).
ئاسترونومىيىلىك ھېساب ئېنىق بىلىم بېرىدۇ ۋە ئالدىن كالېندار تۈزگىلى بولىدۇ (تۈركىيە، ياۋروپا پەتىۋا كېڭىشى).
ھېساب كۆرۈنۈش ئېھتىمالىنى بەلگىلەيدۇ، كۆزىتىش تەستىقلايدۇ (ماراكەش، بەزى ياۋروپا جامائەتلىرى).
مەزھەپكە باغلىنىش
ئاددىي مۇسۇلمان بىر مەزھەپكە ئەگىشىدۇ (تەقلىد)؛ مەزھەپلەر ئارا تاللاپ ئېلىش (تەلفىق) ئەنسىزلىك.
دەلىلگە قاراپ تاللاش قىلغىلى بولىدۇ؛ ئىجتىھاد ئىشىكى ئوچۇق.
بىۋاسىتە قۇرئان ۋە سەھىھ سۈننەتكە باغلىنىلىدۇ؛ مەزھەپلەر ۋاسىتە.
پەرقنى باشقۇرىدىغان ئورتاق پىرىنسىپلار
ئىسلام ھاياتنى ئىبادەت ۋە دۇنيا دەپ ئىككىگە بۆلمەيدۇ؛ نىيەت بىلەن پۈتۈنلەيدۇ. ئورتاق يادرو ئېنىق: بىر ئاللاھقا قۇللۇق، ناماز، راستچىللىق، ئادالەت، رەھىمدىللىك. ئوخشىمىغان تەپسىرلەر بۇ يادرونىڭ ئەتراپىدىكى ھايات ساھەلىرىدە تۇغۇلىدۇ ۋە كۆپ ئالىملارچە بايلىق سانىلىدۇ.
دىندا ئاسانلىق بار. كىم دىننى قىيىنلاشتۇرسا دىن ئۇنىڭغا غالىب كېلىدۇ. شۇڭا ئوتتۇرا يولنى تۇتۇڭلار، يېقىنلاشتۇرۇڭلار، خۇش خەۋەر بېرىڭلار.
ھەزرىتى مۇھەممەد (بۇخارى، ئىمان 29)ئىسلام ۋە دىنسىزلىق: ئوخشاش سوئاللارغا ئىككى جاۋاب
«دىنسىز» بىر پۈتۈن گۇرۇپپا ئەمەس: ئۇ ئاتېئىست (خۇدا يوق)، ئاگنوستىك (بىلگىلى بولمايدۇ)، دۇنياۋى ھۇمانىست (مەنە ۋە ئەخلاق ئىنساندىن تۇغۇلىدۇ)، ناتۇرالىست (پەقەت تەبىئەتلا بار)، ئېكزىستېنسىيالىست ياكى پەقەت «دىنغا قىزىقمايدىغان» كىشىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. تۆۋەندە بۇ يەلپۈزىنىڭ ئورتاق زېمىنى ئىسلامنىڭ تەلىماتى بىلەن يانمۇ-يان قويۇلدى. مەقسەت كىمنىڭ ھەقلىق ئىكەنلىكىنى ئېيتىش ئەمەس؛ ئىككى قاراشنىڭ ھاياتنىڭ چوڭ سوئاللىرىغا قانداق جاۋاب بەرگەنلىكىنى، قەيەردە ئايرىلغانلىقىنى ۋە قەيەردە بىرلەشكەنلىكىنى كۆرسىتىش. Pew تەتقىقات مەركىزىنىڭ 2020-يىللىق سانلىق مەلۇماتلىرىغا قارىغاندا، دۇنيا نوپۇسىنىڭ تەخمىنەن %26 ى مۇسۇلمان، %24 ى «دىنىي تەۋەلىكى يوق» كاتېگورىيىسىدە؛ ئىككىنچى گۇرۇپپىنىڭ زور كۆپ قىسمى جۇڭگودا ياشايدۇ ۋە بىر قىسمى خۇداغا ياكى بىر روھىي كۈچكە ئىشىنىشنى داۋاملاشتۇرىدۇ.
دىنسىزلىق يەلپۈزىسى: كىم نېمە دەيدۇ؟
دىنسىزلىق بىر پۈتۈن تەلىمات ئەمەس، بەلكى بىر ئائىلە ئوخشاشلىقى. ئىسلامنىڭ مەزھەپ ۋە مەكتەپلەر بىلەن ئىچكى خىلمۇخىللىقى بولغىنىدەك، دىنسىزلىقنىڭمۇ بىر-بىرىگە يېقىن لېكىن پەرقلىق پوزىتسىيىلىرى بار.
خۇدا ياكى ئىلاھلارنىڭ مەۋجۇت ئەمەسلىكى ھەققىدىكى قاناھەت. «كۈچلۈك» شەكلى خۇدانىڭ يوقلۇقىنى قوغدايدۇ؛ «ئاجىز» شەكلى پەقەت ئىشەنچنىڭ يوقلۇقى. دەلىل يۈكىنىڭ ئىشەنگۈچى تەرەپتە ئىكەنلىكىنى ئېيتىدۇ.
دىدرو، دولباخ، راسېل، داۋكىنس، خىتچېنسخۇدانىڭ مەۋجۇتلۇقىنى بىلگىلى بولمايدۇ ياكى تېخى يېتەرلىك دەلىل يوق دېگەن قاراش. كۆپىنچە ئاگنوستىكلار ئەمەلىيەتتە دىنسىز ياشايدۇ، لېكىن قەتئىي ئىنكار قىلىشتىن ساقلىنىدۇ.
ت. خ. خاكسلى، كانت (ئەقىلنىڭ چەكلىرى جەھەتتىن)، ساگانمەنە، ئەخلاق ۋە قىممەتنىڭ مەنبەسى ئىنساننىڭ ئەقلى، تەجرىبىسى ۋە ھەمكارلىقى؛ خۇداغا تايانماي ياخشى بىر ھايات مۇمكىن ۋە زۆرۈر. 1952 ۋە 2022-يىللىق ئامستېردام خىتابنامىلىرى ئۇلارنىڭ ئورتاق تېكىستلىرى.
پاۋل كۇرتز، ئا. س. گرېيلىڭ، Humanists Internationalمەۋجۇت بولغىنى پەقەت تەبىئەت؛ ئاڭ، ئەخلاق ۋە مەنە تەبىئىي جەريانلار بىلەن چۈشەندۈرۈلىدۇ. مۆتىدىل شەكلى («پوئېتىك ناتۇرالىزم») مەنەنىڭ ئىنسان سەۋىيىسىدە ھەقىقىي ئىكەنلىكىنى قوبۇل قىلىدۇ.
دانىيەل دېننېت، شون كارول، پاترىسىيا چېرچلەندكائىناتتا تەييار بىر مەنە يوق؛ ئىنسان ئۆز ئەركىنلىكى بىلەن ئۆز مەنەسىنى قۇرىدۇ ياكى مەنىسىزلىك بىلەن ئىززەتلىك ھالدا ياشايدۇ. نىتسشې «خۇدا ئۆلدى»دىن كېيىن قىممەتلەرنىڭ قايتىدىن يارىتىلىشىنى تەلەپ قىلىدۇ.
نىتسشې، سارتىر، دې بوۋۇئار، كامۇنەزەرىيىۋى بىر قارارغا كەلمەيلا دىنسىز ياشايدىغان كۆپچىلىك: ئىشەنمەيدۇ ياكى ئويلىمايدۇ، لېكىن ھېيت ۋە مۇراسىملارغا مەدەنىي جەھەتتىن قاتنىشالايدۇ. تەتقىقاتلاردا «دىنىي تەۋەلىكى يوقلار»نىڭ ئەڭ كۆپ سانلىق قىسمى مۇشۇ.
ياۋروپا ۋە شەرقىي ئاسىيادا كەڭ تارقالغان؛ «nones» تەتقىقاتلىرىچوڭ سوئاللار: ئىككى جاۋاب، بىر ئورتاق زېمىن
ھەر قۇردا ئاۋۋال ئىسلامنىڭ ئاساسىي ئېقىم تەلىماتى (ئىچكى پەرقلەر كۆرسىتىلىپ)، ئاندىن دىنسىز قاراشلارنىڭ ئورتاق سىزىقى، ئەڭ ئاخىرىدا ئىككى تەرەپنىڭ ئۇچراشقان نۇقتىسى بېرىلدى.
كائىنات ۋە ھايات نەدىن كەلدى؟
ئاللاھ كائىناتنى يوقتىن ياراتتى ۋە ھەر ئان مەۋجۇتلۇقتا تۇتۇپ تۇرىدۇ؛ تەبىئەت قانۇنلىرى ئاللاھنىڭ «ئادىتى» (سۈننەتۇللاھ) سۈپىتىدىكى تەرتىپلىك. چوڭ پارتلاش ۋە ئېۆلىيۇتسىيە قاتارلىق ئىلمىي چۈشەندۈرۈشلەرنى نۇرغۇن ئالىملار «قانداق» سوئالىنىڭ، يارىتىلىشنى بولسا «نېمىشقا» سوئالىنىڭ جاۋابى سانايدۇ. ئېۆلىيۇتسىيە مەسىلىسىدە قاراشلار بۆلۈنگەن: قوبۇل، قىسمەن قوبۇل (ئىنساندىن باشقا) ۋە رەت.
كائىنات فىزىكىلىق قانۇنلار بىلەن چۈشەندۈرۈلىدۇ؛ باشلىنىشنىڭ «سەۋەبى» سوئالى يا مەنىسىز سانىلىدۇ، يا ئوچۇق قالدۇرۇلىدۇ. راسېلنىڭ سۆزى بىلەن «كائىنات پەقەت مەۋجۇت، شۇ». ھايات خىمىيىلىك ئېۆلىيۇتسىيە بىلەن، جانلىقلارنىڭ خىلمۇخىللىقى تەبىئىي تاللىنىش بىلەن چۈشەندۈرۈلىدۇ؛ بىر لايىھىلىگۈچىگە ئېھتىياج كۆرۈلمەيدۇ. بىلىنمىگەن نەرسە «تېخى بىلىنمىگەن» نەرسە.
ئىككى تەرەپمۇ كائىناتنىڭ تەرتىپلىك، چۈشىنىشكە بولىدىغان ۋە تەتقىق قىلىشقا ئەرزىيدىغان ئىكەنلىكىدە بىرلىشىدۇ؛ ئىلمىي ئۇسۇل ئورتاق قورال. ئايرىلىش، ئىلىمنىڭ چېگرىسىدىن سىرتتا بىر جاۋابنىڭ بار-يوقلۇقىدا.
كۈندىلىك ھاياتتا قانداق كۆرۈنىدۇ؟
ئوخشاش بىر كۈننىڭ ئىككى تەرەپتە قانداق ياشىلىدىغانلىقى ھەققىدىكى تىپىك كۆرۈنۈشلەر؛ شەخسىي پەرقلەر ھەر ئىككى تەرەپتىمۇ كەڭ.
بىر-بىرىگە نېمە دەيدۇ؟ تەنقىد ۋە جاۋاب
بۇ مۇنازىرە يېڭى ئەمەس. كلاسسىك ئىسلام دۇنياسىدا كالامچىلار كائىناتنى ئەزەلىي سانىغان دەھرىيە بىلەن مۇنازىرىلەشتى؛ ئىبنى راۋەندى ۋە ئەبۇ بەكرى رازى پەيغەمبەرلىكنى سوراققا ئالدى؛ غەززالى بىلەن ئىبنى رۇشد ئەقىلنىڭ چەكلىرىدە توقۇنۇشتى. زامانىۋى دەۋردە ئىقبال، سەئىد نۇرسى، سەييىد قۇتۇب ۋە ئەلى شەرىئەتى غەرب ماتېرىيالىزمىغا جاۋاب يازدى؛ راسېل، كامۇ، داۋكىنس ۋە ھاررىس دىنغا تەنقىد يۆنەلدۈردى. تۆۋەندە ھەر تەنقىد، قارشى تەرەپنىڭ ئەڭ كۈچلۈك جاۋابى بىلەن بىللە بېرىلدى.
ئوبيېكتىپ بىر ئەخلاق مەنبەسى بولمىسا، قىممەتلەر شەخسىي تاللاشقا ياكى كۈچكە چۈشۈپ قالىدۇ؛ «ھەممە نەرسە مۇباھ» بولۇپ قالىدۇ.
قىممەتلەر ئىنسانىي ئېھتىياج، ھېسداشلىق ۋە ئەقلىي مۇلاھىزىدىن چىقىدۇ؛ دىنسىز جەمئىيەتلەر ئۆلچىگىلى بولىدىغان كۆرسەتكۈچلەردە تېخىمۇ ئەخلاقسىز ئەمەس. ئەخلاقنى مۇكاپات ۋە جازا ئۈچۈن قىلىش ئەخلاقنى كىچىكلىتىدۇ.
كائىناتنىڭ مەۋجۇتلۇقى، ئىنچىكە تەڭشىلىشى ۋە ئاڭنىڭ پەيدا بولۇشى بىر ياراتقۇچىغا ئىشارەت قىلىدۇ (ھۇدۇس دەلىلى، تەرتىپ دەلىلى).
چۈشەندۈرگىلى بولمىغاننى خۇدا بىلەن تولدۇرۇش چۈشەندۈرۈش ئەمەس، «بوشلۇقلارنىڭ خۇداسى»؛ كۆپ كائىنات ۋە تېخى بىلىنمىگەن فىزىكا ئوچۇق تاللاشلار. ياراتقۇچىنىڭ ئۆزىمۇ چۈشەندۈرۈشكە مۇھتاج.
ئۆلۈم ۋە ئادالەتسىزلىك ئالدىدا نە تەسەللىي، نە ئاخىرقى ئادالەت قالىدۇ؛ ھايات پاجىئە بىلەن تۈگەيدۇ.
تەسەللىي بېرىشى بىر ئېتىقادنى توغرا قىلمايدۇ؛ سەمىمىيلىك، كۆڭۈلسىز ھەقىقەتنى قوبۇل قىلىش. تەسەللىي خاتىرىلەردە، ھەمكارلىقتا ۋە ياخشى بىر ھايات ياشاپ ئۆتكەنلىكتە تېپىلىدۇ.
يامانلىق مەسىلىسى: ھەممىگە قادىر ۋە رەھىمدىل بىر خۇدا بىگۇناھلارنىڭ ئازابىغا نېمىشقا يول قويىدۇ؟
دۇنيا سىناق مەيدانى؛ ئەركىن ئىرادە يامانلىقنى مۇمكىن قىلىدۇ؛ ھەر ئازاب ئاخىرەتتە تولۇقلىنىدۇ؛ ئىنسان بىلىمى چوڭ رەسىمنى كۆرۈشكە يەتمەيدۇ (خىزىر قىسسىسى). ئازابقا مەنە بېرىش ئۇنى ئازايتىش ۋەزىپىسىنى ئەمەلدىن قالدۇرمايدۇ.
ۋەھىينى سىناپ بولمايدۇ؛ دىنلار بىر-بىرى بىلەن زىتلىشىدۇ؛ قايسىسىنىڭ توغرا ئىكەنلىكىنى بىلگىلى بولمايدۇ.
ۋەھىي ئەقىل بىلەن ماسلىقى، ئىچكى ئىزچىللىقى ۋە تارىخىي گۇۋاھلىق بىلەن سىنىلىدۇ؛ قۇرئان توختىماي «ئويلىمامسىلەر؟» دەپ ئەقىلگە چاقىرىدۇ. دىنلارنىڭ ئورتاق يادروسى (بىر خۇدا، ئەخلاق) ئېزىشلارنىڭ ئارقىسىدا بىر مەنبەگە ئىشارەت قىلىدۇ.
دىن تارىخ بويى زۇلۇم، ئۇرۇش ۋە ئەركىنلىك چەكلىمىسى پەيدا قىلغان؛ ئەخلاق دىنغا قارىماي تەرەققىي قىلغان.
خاتا ئىشلىتىش پىرىنسىپنى ئەمەس، ئەمەلىيەتنى ھۆكۈم قىلىدۇ؛ «دىندا مەجبۇرلاش يوق» (بەقەرە 2:256). دوختۇرخانا، ۋەخپە ۋە ئىلىم ئورگانلىرى دىنىي مەقسەت بىلەن قۇرۇلغان؛ 20-ئەسىرنىڭ دۇنياۋى ئىدېئولوگىيىلىرىمۇ زور زوراۋانلىق پەيدا قىلغان.
تەتقىقاتلار ئىككى گۇرۇپپىنىڭمۇ خۇشاللىق، راستچىللىق ۋە ياردەمچانلىقتا بىر-بىرىدىن پۈتۈنلەي ئۈستۈن ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىدۇ؛ دىندارلىق جامائەت ۋە مەنە تۇيغۇسى بىلەن، دىنسىزلىق ئاپتونومىيە ۋە ئوچۇق سوراق بىلەن تېخىمۇ كۈچلۈك مۇناسىۋەتلىك. بۇ بۆلۈم تەرەپ تۇتمايدۇ: دىندار ئوقۇرمەن ئۆز ئېتىقادىنىڭ ئاساسلىرىنى، دۇنياۋى ئوقۇرمەن ئۆز قارىشىنىڭ ئاساسلىرىنى بۇ يەردە تاپىدۇ؛ ئىككىسىمۇ قارشى تەرەپنى ئەڭ كۈچلۈك ھالىتىدە تونۇيدۇ. كېلىشەلمەسلىكنىڭ ئۆزى ئىككى تەرەپمۇ ئەستايىدىل قارىغان سوئاللار ئەتراپىدا ئايلىنىدۇ؛ بۇمۇ بىر ئورتاق زېمىن.