قانداق بىلىمىز؟
ئىلمىي ئۇسۇل ۋە ئىسلام تەپەككۇرى
زامانىۋى ئىلمىي ئۇسۇلنىڭ قەدەملىرى ئىسلام تەپەككۇر ئەنئەنىسىدە دەسلەپكى تەڭداشلىرىنى تاپىدۇ. ئوخشاشلىقلار قەدەر پەرقلەرمۇ ئۆگىتىدۇ: پەن «قانداق»نى، دىن «نېمىشقا»نى سورايدۇ؛ ئىككىسى ئوخشاش سوئالنى سورىغاندا مۇنازىرە باشلىنىدۇ.
| پەن تەپەككۇرى | ئىسلام تەپەككۇرى | |
|---|---|---|
| كۆزىتىش ۋە تەجرىبە | كونتروللۇق تەجرىبە، ئۆلچەش، تەكرارلانغۇچىلىق (گالىلېي، بېكون). | ئىبنى ھەيسەم (1021) قاراڭغۇ ئۆي ۋە نۇر تەجرىبىلىرى بىلەن «ئىئتىبار» (سىناش) ئۇسۇلىنى قۇردى؛ رازى دورىلارنى سېلىشتۇرما سىنىدى. |
| گۇمان | دېكارتنىڭ ئۇسۇلىي گۇمانى (1637): ھەممىدىن گۇمانلان، پۇختا زېمىننى تاپ. | غەززالى «ئەل-مۇنقىز»دا (تەخمىنەن 1108) سەزگۈ ۋە ئەقىلدىن گۇمانلىنىپ يەقىننى ئىزدىدى؛ دېكارتتىن بەش ئەسىر بۇرۇن. |
| گىپوتېزا ۋە ماتېماتىكىلىق مودېل | تەبىئەت ماتېماتىكا تىلىدا يېزىلغان (گالىلېي)؛ قانۇنلار تەڭلىمە. | بىرۇنى ۋە تۇسى ئاسمان ھەرىكىتىنى گېئومېتىرىيىلىك مودېللار بىلەن ئالدىن كۆرسەتتى؛ «مىزان» ئەقىدىسى كائىناتنىڭ ئۆلچىگىلى بولىدىغانلىقىنى پەرەز قىلىدۇ. |
| سەۋەبىيەت | ھەر ۋەقەنىڭ تەبىئىي سەۋەبى بار؛ قانۇنلار زۆرۈر (لاپلاس). | غەززالى: سەۋەبىيەت زۆرۈر ئەمەس، ئاللاھنىڭ ئادىتى (ئادەتۇللاھ)؛ ئىبنى رۇشد: سەۋەبىيەتنى ئىنكار قىلىش ئەقىلنى ئىنكار قىلىش. مۇنازىرە بۈگۈن كۋانت بىلەن قايتا ئوقۇلماقتا. |
| نوپۇزنى تەنقىد قىلىش | ھېچبىر نوپۇز تەجرىبىدىن ئۈستۈن ئەمەس (خانلىق جەمئىيەت: «ھېچكىمنىڭ سۆزى بىلەن ئەمەس»). | بىرۇنى ئارىستوتېلنى كۆزىتىش بىلەن تەنقىد قىلدى؛ ئىبنى ھەيسەم پتولېمېيگە «شۈكۇك» يازدى؛ كىندى: «ھەقىقەت قەيەردىن كەلسە كەلسۇن». |
| رەت قىلىنغۇچىلىق ۋە تۈزىتىش | نەزەرىيە سىنالغۇچى ۋە رەت قىلىنغۇچى بولۇشى كېرەك (پوپپېر). | ئىجتىھاد خاتالىق ئېھتىمالى بىلەن قىلىنىدۇ ۋە تۈزىتىلىدۇ؛ «توغرا ئىجتىھادقا ئىككى، خاتاسىغا بىر ساۋاب» ھەدىسى خاتالىقنى جەرياننىڭ بىر قىسمى سانايدۇ. |
| مەقسەت | چۈشەندۈرۈش، ئالدىن كۆرۈش ۋە كونترول؛ قىممەتلەردىن مۇستەقىللىقنى نىشانلايدۇ. | بىلىم ئىبادەت ۋە ھېكمەت بىلەن باغلىنىشلىق؛ «پايدىسىز ئىلىمدىن ئاللاھقا سېغىنىمەن» دۇئاسى بىلىمنى مەقسەت بىلەن باغلايدۇ. |
پەرق مۇنداق: پەن ئۇسۇلى بويىچە مېتافىزىكىلىق سوئاللارنى چەتكە قويىدۇ؛ ئىسلام تەپەككۇرى بولسا ئوخشاش كۆزىتىشنى بىر «ئايەت» سۈپىتىدە ئوقۇيدۇ. ئىككىسى ئوخشاش مەلۇماتقا قاراپ ئوخشىمىغان تۈردىكى جۈملىلەرنى قۇرىدۇ. توقۇنۇش بىرى يەنە بىرىنىڭ جۈملە تۈرىنى ئۆز ساھەسىگە تارتقاندا تۇغۇلىدۇ.