Fizik, maddenin ve enerjinin davranışını en temel düzeyde açıklar. İslam dünyasında fizik, Aristoteles’in “tabiat” felsefesi olarak başladı ama optik ve mekanikte deneysel bir karaktere büründü: İbnü’l-Heysem ışığı karanlık odada test etti, Bîrûnî ve Hâzinî maddelerin yoğunluğunu ölçtü, İbn Sînâ hareket için “meyl” kavramını önerdi. Bugün fizik, kuantumdan göreliliğe, evrenin dilini matematikle yazar.
Her dal üç seviyede: temel, orta, ileri. Seviye kartına tıklayın; konular, çözümlü örnekler ve kişisel gelişime katkıları açılır.
Hız, kuvvet, enerji ve ısı kavramlarını günlük durumlarla öğrenmek. Hesap makinesinden çok sezgi: bir arabanın neden geç durduğunu, bir termosun neden sıcak tuttuğunu anlamak.
Fren mesafesi ve momentum bilgisi, takip mesafesi ve hız seçimini içgüdüden hesaba taşır.
Watt, kWh ve verim kavramları hangi cihazın gerçekten pahalı olduğunu gösterir.
Kaldıraç, denge ve basınç bilgisi; merdiven açısı, raf yükü ve düdüklü tencere güvenliği.
İbnü’l-Heysem’in deneyi: ışık küçük bir delikten geçerek karşı duvara ters bir görüntü düşürür. Bu, ışığın doğrusal yayıldığını ve görmenin gözden çıkan ışınlarla değil nesneden gelen ışıkla gerçekleştiğini gösterir.
Newton: cisim üzerine kuvvet etkimedikçe hareketini korur (eylemsizlik); F = m·a; her etkiye eşit ve zıt tepki vardır. Bu üç yasa gezegenden topa her hareketi açıklar.
Enerji yok olmaz, biçim değiştirir: potansiyel → kinetik → ısı. Termodinamiğin ikinci yasası ise yönü belirler: düzensizlik (entropi) artar.
Işık doğrusal yayılır, yansır ve ortam değiştirince kırılır (n₁ sin θ₁ = n₂ sin θ₂). Hem dalga hem parçacık davranışı gösterir.
Einstein: zaman ve uzunluk gözlemciye bağlıdır, kütle enerjidir (E = mc²). Kuantum: atom altı dünyada olasılık ve belirsizlik temeldir.
Bu bölüm, dalın İslam düşüncesiyle ilişkisini ayrı tutar: kaynak metinler, medeniyet tarihi, karşılaştırma kartları ve güncel teorilerin uyum değerlendirmesi. Betimleyicidir, hüküm vermez.
İbnü’l-Heysem Kitâbü’l-Menâzır’da (1021) gözün ışık yaydığı görüşünü deneyle çürüttü; yansıma, kırılma, gökkuşağı ve görme psikolojisini inceledi. Kemâleddin Fârisî gökkuşağını cam küre deneyiyle açıkladı (y. 1300).
Bîrûnî 18 maddenin özgül ağırlığını yüksek hassasiyetle ölçtü; Hâzinî Mîzânü’l-Hikme’de (1121) hidrostatik terazi ve havanın yoğunluğunu anlattı, ağırlığın merkeze doğru yönelimini tartıştı.
İbn Sînâ fırlatılan cisimde “meyl” (eğilim) bulunduğunu, boşlukta sönmeyeceğini yazdı. Bu fikir Buridan’ın impetus kuramına, oradan Newton’un eylemsizliğine giden yolun bir durağıdır.
Su saatleri, güneş saatleri ve mekanik saat denemeleri (Cezerî, Takiyyüddin) zamanı nicelleştirdi; fizik ölçümlerinin önkoşulu.
Optiğin kurucusu; deney, matematik ve eleştiriyi birleştiren yöntemiyle “ilk bilim insanı” diye anılır.
Özgül ağırlık ölçümleri; Dünya’nın dönüşü tartışmasını açık bıraktı; kuyu ve derinlik deneyleri.
Gökkuşağını su damlasında iki kırılma ve bir yansımayla açıkladı; Heysem’in optiğine şerh yazdı.
Elektromanyetik ve zayıf kuvveti birleştiren kuram; 1979 Nobel Fizik. Nobel konuşmasında Mülk suresinden ayet okudu.
Evrensel, değişmez düzenlilikler; matematikle ifade edilir. Newton ve Boyle için yasalar Tanrı’nın koyduğu kurallardı; bugün çoğu fizikçi için nötr betimlemelerdir.
Nesnelerden yansıyan ya da yayılan fotonlar göze ulaşır; görme beyinde kurulur.
Eylemsizlik: hareket için sürekli kuvvet gerekmez; kuvvet hızı değiştirir.
Klasik fizik: başlangıç koşulları geleceği belirler (Laplace). Kuantum: ölçüm sonuçları olasılıksaldır.
Ölçümden önce parçacıklar olasılık dalgası; sonuç temelden belirsiz.
Kelamın “Allah her an yaratır, yasalar âdettir” görüşüyle ilginç paralellik; doktrinle çelişki görülmez. Yorumlar (çok-dünyalar) ayrıca tartışılır.
Her kuantum ölçümünde evren dallanır; tüm sonuçlar bir yerde gerçekleşir.
Sınanamaz; sorumluluk ve tek bir “gerçek tarih” fikriyle bağdaştırmak zordur. Bazı düşünürler Allah’ın kudretine atıfla sorun görmez.
Zaman göreli; kütle uzay-zamanı büker; kara delikler ve kütleçekim dalgaları (2015) doğrulandı.
Zamanın mutlak olmaması “Rabbinin katında bir gün bin yıl gibidir” (Hac 22:47) ile ilişkilendirilir; müfessirler bunu benzetme olarak kullanır, ispat olarak değil.
Temel parçacıklar ve üç kuvvetin kuramı; Higgs alanı kütle kazandırır.
Teolojik içeriği yok. “Tanrı parçacığı” lakabı medya ürünüdür; fizikçiler de âlimler de bu adlandırmayı reddeder.
Temel nesneler titreşen sicimler; 10–11 boyut; kuantum kütleçekimi adayı.
Henüz deneysel kanıt yok; bazı yazarlar “yedi kat gök” ile ekstra boyutları eşleştirir; çoğu âlim bu tür eşleştirmeleri temelsiz bulur.
Kuantum boşluk dalgalanmaları evreni başlatmış olabilir; yaratıcıya gerek yok iddiası.
Felsefi itiraz: kuantum boşluğu yasalar ve alanlar içerir, “hiç” değildir. Bilimsel kısım açık soru; metafizik sonuç çıkarımı İslam düşüncesiyle çatışır.
Evrenin düzensizliği artar; zamanın yönü ve evrenin sonluluğu bununla ilişkilidir.
Evrenin ezelî olmadığının fiziksel göstergesi sayılır; kelamcıların “sonlu geçmiş” argümanını destekleyici okunur.
Evrenimiz ileri bir uygarlığın simülasyonu olabilir (Bostrom).
Felsefi spekülasyon; yaratıcıyı “programcı”ya indirger. Bazı düşünürler “Allah’ın yaratması” diye yeniden yorumlar; genel kabul görmez.
Değerlendirmeler çağdaş Müslüman âlimlerin ve fıkıh akademilerinin yaygın görüşlerini özetler; tek bir resmî görüş yoktur. “Uyumlu”: doktrinle çelişki görülmez. “Yoruma bağlı”: âlimler arasında farklı yaklaşımlar var. “Gerilimli”: yaygın yorumla çatışır ya da felsefi iddialar taşır.
Müslüman fizikçiler CERN’den kütleçekim dalgası gözlemevlerine kadar her yerde çalışıyor; SESAME (Ürdün, 2017) Orta Doğu’nun ortak sinkrotron laboratuvarı. Tartışma, kuantum yorumlarının kelamla “kanıt” ilişkisi kurulmaması gerektiği noktasında yoğunlaşıyor: benzerlik ilham verir, ispat etmez.
Fizik, evrenin okunabilir olduğunu her gün yeniden gösterir. “Neden okunabilir?” sorusuna dindar okuyucu yaratıcıyı, natüralist okuyucu tesadüfü ya da seçilim etkisini işaret eder; fiziğin kendisi bu soruda hakem değildir. İki tarafın da aynı denklemleri kullanması, tartışmanın bilimsel değil felsefi olduğunu gösterir.