20+ سۆز؛ يىلتىز + قېلىپ = پەرەز قىلغىلى بولىدىغانلىق
ئەرەب تىلى ۋە بالاغەت
ئەرەب تىلى ئىلىملىرى (نەھۋى/جۈملە قۇرۇلۇشى، سەرپ/مورفولوگىيە، لۇغەت/سۆزلۈك، بالاغەت/رىتورىكا) ئىسلام ئىلىملىرىنىڭ قورالى ۋە ئاساسى: تەپسىر، ھەدىس ۋە فىقھ ئەرەبچە تېكىستلەرنىڭ توغرا چۈشىنىلىشىگە باغلىق. 8-ئەسىردە بەسرە ۋە كۇفەدە تۇغۇلغان ئەرەب تىلشۇناسلىقى سىبەۋەيھىنىڭ ئەل-كىتابى بىلەن دۇنيادىكى تۇنجى كەڭ كۆلەملىك گرامماتىكا ئەسەرلىرىدىن بىرىنى يارىتىپ چىقتى؛ جۇرجانىنىڭ نەزم نەزەرىيىسى زامانىۋى سېمانتىكىدىن ئالدىن بولغان دەپ قارىلىدۇ. بۇ بەت ئەرەبچىنى ھەم دىنىي ئىلىملەرنىڭ ئاچقۇچى ھەم ئومۇمىي تىلشۇناسلىقنىڭ دەسلەپكى بىر ئۇتۇقى سۈپىتىدە تەكشۈرىدۇ.
سەۋىيىلەر
ھەر تارماق ئۈچ سەۋىيىدە: ئاساسىي، ئوتتۇرا، يۇقىرى. سەۋىيە كارتىسىنى چېكىڭ؛ تېمىلار، ھەل قىلىنغان مىساللار ۋە شەخسىي تەرەققىياتقا تۆھپىلىرى ئېچىلىدۇ.
ئۈچ ھەرپلىك يىلتىز سىستېمىسى، ئىسىم-پېئىل-ھەرپ ئايرىمىسى، ئىسىم جۈملىسى ۋە پېئىل جۈملىسى، ھەرىكەت ۋە ئىئرابنىڭ مەنە رولى، قۇرئاندىكى ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان سۆزلەر.
بۇ سەۋىيىنىڭ تېمىلىرى
- يىلتىز ۋە قېلىپ (ۋەزن) سىستېمىسى
- ئىسىم، پېئىل، ھەرپ
- جۈملە تۈرلىرى: ئىسىم ۋە پېئىل جۈملىسى
- ئىئراب: رەفئ، نەسب، جەر
- ئالماشلار ۋە كۆرسىتىش ئىسىملىرى
- قۇرئاننىڭ ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان 300 سۆزى
شەخسىي تەرەققىيات ۋە ھاياتقا تۆھپىسى
يىلتىز-قېلىپ سىستېمىسى سۆزلەرنى بۆلەكلەرگە ئايرىپ چۈشىنىش ئادىتىنى بېرىدۇ؛ باشقا تىللاردىمۇ ئەسقاتىدۇ.
ئاساسىي ئەرەبچە قۇرئان ۋە دۇئا تېكىستلىرىنى تەرجىمىنىڭ سۈزگۈچىدىن ئۆتمەي چۈشىنىشنى تەمىنلەيدۇ.
ۋەزنلەر ئەندىزە تونۇش ماھارىتىنى مەشىق قىلدۇرىدۇ؛ ماتېماتىكا ۋە پروگراممىلاشتىكى ئەندىزە تەپەككۇرىغا ئوخشايدۇ.
ھەل قىلىنغان مىساللار
20+ سۆز؛ يىلتىز + قېلىپ = پەرەز قىلغىلى بولىدىغانلىق
ئىگە بىلەن تولدۇرغۇچى ئورۇن ئالماشتۇرىدۇ
ئۈچ ھەرپلىك يىلتىز (ك ت ب) «يېزىش» مەنىسىنى بىلدۈرىدۇ؛ قېلىپلارغا سېلىنغاندا كاتىب (يازغۇچى)، مەكتۇب (يېزىلغان)، كىتاب (كىتاب)، مەكتەبە (كۇتۇپخانا) ھاسىل بولىدۇ. ئەرەبچە لۇغەتلەر بۇ يىلتىز-قېلىپ سىستېمىسى بويىچە تىزىلىدۇ.
ئاساسىي ئۇقۇملار
يىلتىز ۋە ۋەزن
كۆپ سۆزلەر ئۈچ ئۈزۈك تاۋۇشلۇق يىلتىز بىلەن بىر قېلىپنىڭ بىرىكمىسى: ك-ت-ب + فاعِل = كاتِب. سامى تىللىرىنىڭ بۇ «ئىچكى تۈرلىنىش» قۇرۇلمىسى لۇغەتلەرنىڭ يىلتىزغا كۆرە تۈزۈلۈشىنى ۋە تۈرلەندۈرۈشنى ئالدىن كۆرگىلى بولىدىغان قىلىدۇ.
ئىئراب ۋە ئامىل
سۆز ئاخىرىنىڭ ئۆزگىرىشى جۈملىدىكى رولنى كۆرسىتىدۇ؛ بۇ ئۆزگىرىشنى «ئامىل» (تەسىر قىلغۇچى) بەلگىلەيدۇ. نەھۋى ئامىللار ۋە ئۇلارنىڭ تەسىرلىرىنىڭ ئىلمى سۈپىتىدە قۇرۇلدى؛ بەسرەلىكلەر قىياس بىلەن سىستېما، كۇفەلىكلەر سەما بىلەن ئىستىسنا ئىزدىدى.
بالاغەتنىڭ ئۈچ تارمىقى
مەئانى: جۈملىنى ئەھۋالغا ئۇيغۇن قۇرۇش (تەقدىم-تەئخىر، ھەزف، تەكىت). بايان: ئوخشاش مەنىنى ئوخشىمىغان يوللار بىلەن ئىپادىلەش (تەشبىھ، ئىستىئارە، كىنايە). بەدىئ: سۆز گۈزەللىكلىرى (جىناس، سەجئ، تىباق). سەككاكى (ۋ. 1229) بۇ ئۈچلۈكنى ئۆلچەملەشتۈردى.
نەزم نەزەرىيىسى
ئابدۇلقاھىر ئەل-جۇرجانى (ۋ. 1078): مەنە ۋە گۈزەللىك ئايرىم-ئايرىم سۆزلەردە ئەمەس، سۆزلەرنىڭ نەھۋىي مۇناسىۋەتلەر بىلەن توقۇلۇشىدا (نەزم) تۇغۇلىدۇ. قۇرئاننىڭ ئىئجازىنى بۇ نەزەرىيىگە باغلىدى؛ زامانىۋى ئوقۇرمەنلەر ئۇنى قۇرۇلمىۋى سېمانتىكىنىڭ ئالدىنقىسى دەپ قارايدۇ.
مىساللار ۋە ھېسابلار
ھەسر: «پەقەت ساڭىلا»
كۆپ مەنىلىك يىلتىز؛ ئالدى قوشۇمچە قۇرۇلمىسى ۋە كونتېكست بەلگىلىگۈچى
نە شېئىر نە ئاددىي نەسر؛ ئۆزىگە خاس رىتىملىق نەزم
قۇرئان ۋە ھەدىستە
ئىسلام مەدەنىيىتىدىكى تەرەققىياتى
ئەبۇل-ئەسۋەد ئەد-دۇئەلى (ۋ. 688) نۇقتىلاش ۋە نەھۋىنىڭ تۇنجى قائىدىلىرىنى قويدى (ھەزرىتى ئەلىنىڭ ئىلھاملاندۇرۇشى بىلەن دېگەن رىۋايەت)؛ خەلىل ئىبنى ئەھمەد (ۋ. 786) تۇنجى ئەرەبچە لۇغەت (كىتابۇل-ئەين) ۋە ئارۇز ئىلمىنى قۇردى.
ئەل-كىتاب (تەخمىنەن 790) نەھۋىنى سىستېمىلاشتۇردى؛ بەسرە (قىياس، قائىدىلىك) بىلەن كۇفە (سەما، ئىستىسنا) مەكتەپلىرىنىڭ رىقابىتى تىلشۇناسلىقنى تەرەققىي قىلدۇردى؛ ئىبنۇل-ئەنبارى ئىختىلاپلارنى توپلىدى.
جۇرجانى (دەلائىلۇل-ئىئجاز، ئەسرارۇل-بالاغە) نەزم نەزەرىيىسى؛ سەككاكى (مىفتاھۇل-ئۇلۇم) بالاغەتنى ئۈچكە بۆلدى؛ ئىبنى مەنزۇر (لىسانۇل-ئەرەب، 80 مىڭ ماددا) ۋە فىرۇزئابادى لۇغەتلىرى.
19-ئەسىر نەھزە (ئويغىنىش) بىلەن زامانىۋى ئۆلچەملىك ئەرەبچە؛ ئەرەب تىل ئاكادېمىيىلىرى (قاھىرە 1932)؛ غەرب ئەرەبشۇناسلىقى (رايت، فلېيش)؛ ھېسابلاش تىلشۇناسلىقى ۋە ئەرەبچە تەبىئىي تىل بىر تەرەپ قىلىش (باكۋالتېر ئانالىزاتورى، CAMeL Tools).
ئالىملار
تۇنجى ئەرەبچە لۇغەت (فونېتىكىلىق تەرتىپلىك)، ئارۇز ئىلمى ۋە ھەرىكەتلەرنىڭ بۈگۈنكى شەكلى.
ئەل-كىتاب: ئەرەب نەھۋىسىنىڭ قۇرغۇچى ئەسىرى؛ سانلىق مەلۇماتقا تايانغان تەسۋىر.
نەزم نەزەرىيىسى: مەنە سۆزلەرنىڭ جۈملە قۇرۇلۇشىدىكى مۇناسىۋىتىدىن تۇغۇلىدۇ؛ بالاغەتنىڭ نەزەرىيىۋى ئاساسى.
ئەرەب تىلشۇناسلىق ئەنئەنىسىنىڭ تارىخىنى يازدى؛ سىبەۋەيھىنى زامانىۋى تىلشۇناسلىق بىلەن سېلىشتۇردى.
ئاساسىي ئەسەرلەر
نەھۋىنىڭ «قۇرئانى» دەپ ئاتىلىدىغان قۇرغۇچى ئەسەر.
نەزم نەزەرىيىسى؛ ئىئجازنىڭ تىلشۇناسلىق چۈشەندۈرۈشى.
كلاسسىك ئەرەبچىنىڭ ئەڭ كەڭ كۆلەملىك لۇغىتى.
1000 بېيىتلىك نەھۋى مەنزۇمىسى؛ ئەسىرلەر بويى يادلىتىلغان دەرسلىك.
ئېقىملار ۋە ئۇسۇللار
قىياس ۋە تەرتىپ؛ ئاز ئىستىسنا؛ سىبەۋەيھى، خەلىل، مۇبەررەد.
سەما (ئاڭلانغان ھەر قوللىنىش) ئالدىنقى ئورۇندا؛ ئىستىسنالارغا ئوچۇق؛ كىسائى، فەررا.
جۇرجانىنىڭ مەنە مەركەزلىك يولى بىلەن سەككاكىنىڭ تۈرلەندۈرۈش يولى.
تەسۋىرىي ۋە ھېسابلاش يوللىرى؛ لەھجە تەتقىقاتلىرى؛ ئەرەبچە ئوقۇتۇشتا ئالاقە ئۇسۇلى.
يېڭى مەسىلىلەر ۋە ئوخشىمىغان قاراشلار
فەسىھمۇ ياكى لەھجىمۇ؟
مائارىپ ۋە تاراتقۇ تىلى قايسىسى بولۇشى كېرەك؟
فەسىھ تەرەپدارلىرى بىرلىك ۋە قۇرئان باغلىنىشىنى، لەھجە تەرەپدارلىرى تەبىئىيلىك ۋە ساۋاتنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدۇ؛ كۆپ دۆلەت ئىككىسىنى بىرگە ئىشلىتىدۇ.
قۇرئان تەرجىمىسى
قۇرئاننى باشقا تىلغا تەرجىمە قىلغىلى بولامدۇ؛ تەرجىمە قۇرئان ھېسابلىنامدۇ؟
كلاسسىك قاراش: تەرجىمە قۇرئان ئەمەس، مەئال؛ ئەبۇ ھەنىفەنىڭ دەسلەپكى قارىشى پارسچە نامازغا رۇخسەت بەرگەندەك ئوقۇلغان، كېيىن قايتۇرۇۋېلىنغان؛ زامانىۋى دەۋردە مەئال كەڭ تارقالغان ۋە مەشرۇ، لېكىن تېكىست ئەرەبچە قالىدۇ.
دىنىي تېكىستلەردە تىلشۇناسلىق كۆپ مەنىلىكى
كۆپ مەنىلىك سۆزلەرنىڭ (ضَرَبَ، قَوَّام) شەرھى.
كلاسسىك لۇغەت مەنىسى ۋە تەپسىر ئەنئەنىسىنى ئاساس قىلغۇچىلار بىلەن كونتېكست ۋە مەقسەت مەركەزلىك يېڭى ئوقۇشلار؛ تىلشۇناسلار ئالدى قوشۇمچە ۋە قۇرۇلما ئۆلچىمى بىلەن ھۆكۈم قىلىشقا تىرىشىدۇ.
بۈگۈن
ئەرەبچە بۈگۈن 400 مىليون كىشىنىڭ ئانا تىلى، 1.9 مىليارد مۇسۇلماننىڭ ئىبادەت تىلى ۋە ب د ت نىڭ ئالتە رەسمىي تىلىدىن بىرى. دىنىي ئىلىملەردە كلاسسىك تېكىستلەر (ئەلفىييە، كافىيە) يەنىلا يادلىتىلىۋاتقان بىر ۋاقىتتا ئۇنىۋېرسىتېتلاردا زامانىۋى تىلشۇناسلىق ئۇسۇللىرى قوللىنىلماقتا؛ سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدە ئەرەبچە مورفولوگىيە ۋە لەھجە بىر تەرەپ قىلىش ئاكتىپ تەتقىقات تېمىسى.
باھا
ئەرەب تىلى ئىلىملىرى بىر دىننىڭ مۇقەددەس تېكىستىنى چۈشىنىش ئېھتىياجىدىن تۇغۇلۇپ ئومۇمىي بىر تىلشۇناسلىققا ئايلانغان ئاز ئۇچرايدىغان مىساللاردىن بىرى. بۇ ئەنئەنىنى پەقەت دىنىي قورال دەپ قارىغۇچىلارمۇ، سىبەۋەيھىنى زامانىۋى تىلشۇناسلىقنىڭ ئالدىنقىسى دەپ قارىغۇچىلارمۇ ھەقلىق تەرەپلەرگە ئىگە. ئورتاق خۇلاسە: مەنە سۆزدىن ئەمەس، قۇرۇلمىدىن تۇغۇلىدۇ؛ بۇنى مىڭ يىل بۇرۇن ئېيتقان كىشى جۇرجانى.
بۇ تارماقنىڭ كىچىك سىنىقى
ئەرەب نەھۋىسىنىڭ قۇرغۇچى ئەسىرى ئەل-كىتاب كىمنىڭ؟
بالاغەتنىڭ ئۈچ تارمىقى قايسىلار؟
«نەزم نەزەرىيىسى» كىمگە تەۋە؟
ئاتالغۇ لۇغىتى
- نەھۋى
- جۈملە قۇرۇلۇشى ۋە ئىئراب ئىلمى.
- سەرپ
- سۆز قۇرۇلمىسى ۋە تۈرلەندۈرۈش ئىلمى.
- ئىئراب
- سۆز ئاخىرىنىڭ جۈملىدىكى رولغا كۆرە ئۆزگىرىشى.
- بالاغەت
- ئەھۋالغا ئۇيغۇن ۋە تەسىرلىك سۆز ئىلمى.
- ئىستىئارە
- ئوخشىتىش ياردەمچىسى بولمىغان مېتافورا.
- دىگلوسسىيە
- بىر تىلنىڭ يېزىق ۋە سۆزلەش قاتلاملىرىنىڭ ئايرىلىشى.
ئەرەب تىلى ۋە بالاغەت ۋە زامانىۋى پەن
بۇ ئىلىم تارمىقىنىڭ زامانىۋى پەنلەر بىلەن كېسىشكەن نۇقتىلىرى: ئورتاق سوئاللار، ئۇسۇل ئوخشاشلىقلىرى ۋە چېگرالار.
سىبەۋەيھىنىڭ تەسۋىرىي ئۇسۇلى ۋە فونېتىكىسى، جۇرجانىنىڭ قۇرۇلمىۋى سېمانتىكىسى سوسسيۇر ۋە چومسكى بىلەن سېلىشتۇرۇلماقتا.
يىلتىز-قېلىپ مورفولوگىيىسى ماشىنا تەرجىمىسى ۋە ئىزدەش ئۈچۈن قىيىن بىر ساھە؛ ئەرەبچە مورفولوگىيىلىك ئانالىزاتورلار ۋە چوڭ تىل مودېللىرى بۇ ئەنئەنىنىڭ لۇغەتلىرىدىن پايدىلانماقتا.
دىگلوسسىيە ئۇقۇمى فېرگۇسون تەرىپىدىن ئەرەبچە مىسالى بىلەن تەبىرلەندى؛ تىل ۋە كىملىك تەتقىقاتلىرىنىڭ كلاسسىك مىسالى.
بالاغەتنىڭ مەجاز تۈرلىنىشى بىلەن زامانىۋى مېتافورا نەزەرىيىسى (لاكوفف-جونسون) ۋە رىتورىكا ئانالىزى سېلىشتۇرۇلماقتا.