خىمىيە ماددىنىڭ قۇرۇلمىسى ۋە ئۆزگىرىشلىرىنى تەتقىق قىلىدۇ. نامى ئەرەبچە «ئەل-كىمىيا»دىن كەلگەن؛ تەقدىر قىلىش، كرىستاللاشتۇرۇش ۋە سۈزۈش قاتارلىق تەجرىبىخانا مەشغۇلاتلىرى، ئىمبىق ۋە ئوچاق قاتارلىق قوراللار ئىسلام دۇنياسىدا پىشىپ يېتىلدى. جابىر ئىبنى ھەييان تەجرىبىنى، رازى تۈرگە ئايرىش ۋە ئۆلچەشنى ئېلىپ كەلدى. ئالخىمىيە ئالتۇن ئىزدەۋاتقاندا خىمىيە قوشۇمچە مەھسۇلات سۈپىتىدە تۇغۇلدى: كىسلاتالار، ئىشقارلار، ئالكوگول، سوپۇن، ئەتىر، ئەينەك ۋە بوياق.
ھەر تارماق ئۈچ سەۋىيىدە: ئاساسىي، ئوتتۇرا، يۇقىرى. سەۋىيە كارتىسىنى چېكىڭ؛ تېمىلار، ھەل قىلىنغان مىساللار ۋە شەخسىي تەرەققىياتقا تۆھپىلىرى ئېچىلىدۇ.
ماددىنىڭ ھالەتلىرى، ئېرىتمىلەر، كۈندىلىك كىسلاتا ۋە ئاساسلار. تازىلاش بۇيۇملىرىنى بىخەتەر ئىشلىتىش ۋە بەلگە ئوقۇش بۇ سەۋىيىدە باشلىنىدۇ.
قايسى مەھسۇلاتلارنىڭ ئارىلاشتۇرۇلمايدىغانلىقىنى (ئاقارتقۇچ + ئاممىياك/سىركە) ۋە شامال ئالماشتۇرۇشنىڭ مۇھىملىقىنى بىلىش.
تەركىب تىزىملىكى، E-كودلىرى ۋە ئاگاھلاندۇرۇش بەلگىلىرىنى چۈشىنىش؛ ئېلان بىلەن تەركىبنى ئايرىش.
ئېچىش، كارامېللىشىش ۋە ئېمۇلسىيەنى چۈشىنىش رېتسېپقا باغلىنىپ قېلىشتىن قۇتۇلدۇرىدۇ.
جابىر ئىبنى ھەييان تەرەققىي قىلدۇرغان ئىنبىق: ئارىلاشما قىزدۇرۇلىدۇ، ھور كۆتۈرۈلۈپ سوغۇق بويۇندا سۈيۈكلۈككە ئايلىنىدۇ ۋە ساپ سۈيۈقلۈك ئايرىم قاچىدا توپلىنىدۇ. قايناش نۇقتىسىنىڭ پەرقى ئايرىشنىڭ ئاچقۇچىدۇر.
ھەر ئېلېمېنت بىر خىل ئاتومدىن تۈزۈلىدۇ؛ پروتون سانى كىملىكىنى بەلگىلەيدۇ. دەۋرىي جەدۋەل ئېلېمېنتلارنى ئېلېكترون تىزىلىشىغا قاراپ تىزىدۇ ۋە خۇسۇسىيەتلىرىنى ئالدىن كۆرسىتىدۇ.
ئاتوملار ئېلېكترون ئالماشتۇرۇش (ئىئون) ياكى ئورتاقلىشىش (كوۋالېنت) بىلەن باغ قۇرىدۇ. رېئاكسىيەدە ئاتوملار ساقلىنىدۇ، قايتا تەرتىپلىنىدۇ: ماسسىنىڭ ساقلىنىشى (لاۋۇئازىيە، 1789).
كىسلاتالار H⁺ بېرىدۇ، ئاساسلار ئالىدۇ؛ pH ئۆلچىكى كونسېنتراتسىيەنى لوگارىفمىلىق كۆرسىتىدۇ. ئېرىش قابىلىيىتى تېمپېراتۇرا ۋە قۇتۇپلۇق بىلەن ئۆزگىرىدۇ.
1 مول = 6.022 × 10²³ زەررىچە. رېئاكسىيە تەڭلىمىلىرى نىسبەتلەرنى بېرىدۇ؛ سانائەت ئىشلەپچىقىرىشىدىن دورا مىقدارىغىچە ھەر ھېساب بۇنىڭغا تايىنىدۇ.
بۇ بۆلۈم تارماقنىڭ ئىسلام تەپەككۇرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ئايرىم تۇتىدۇ: مەنبە تېكىستلەر، مەدەنىيەت تارىخى، سېلىشتۇرما كارتىلىرى ۋە يېڭى نەزەرىيەلەرنىڭ ماسلىق باھاسى. تەسۋىرلىگۈچى، ھۆكۈم چىقارمايدۇ.
جابىر توپلىمىدا ئىمبىق، قۇرۇتۇش ئوچىقى، سۇ مۇنچىسى (bain-marie) ۋە سۈزۈش تېخنىكىلىرى؛ كرىستاللاشتۇرۇش، كالسىناتسىيە، ئېرىتىش-چۆكتۈرۈش مەشغۇلاتلىرى سىستېمىلاشتى.
كىتابۇل-ئەسراردا ماددىلارنى مىنېرال، ئۆسۈملۈك، ھايۋان ۋە ھاسىلىلەر دەپ تۈرگە ئايرىدى؛ ھەر تەجرىبە ئۈچۈن قورال ۋە مىقدار بەردى؛ سىرلىق ئالخىمىيە تىلىنى رەت قىلدى.
ئىشقار (alkali ← ئەل-قەلىي)، ئالكوگول (ئەل-كۇھل)، ئېلىكسىر (ئەل-ئىكسىر)، ئالېمبىك (ئەل-ئەنبىق)، كافۇر، شەربەت (syrup)، سودا، بېنزول (لۇبان جاۋى → benzoin)…
ئەتىر (گۈل سۈيى تەقدىرى)، سوپۇن، ئەينەك، ساپال سىرى، بوياق (ئىندىگو، قىرمىز) ۋە ئوق دورىسى؛ يېمەكلىك-دورا ساھەسىدە ھالال-ھارام ئايرىمى خىمىيىلىك تەركىب سوئالىغا ئايلاندى.
تەجرىبىۋى خىمىيەنىڭ باشلامچىسى؛ تەقدىر قىلىش ۋە كرىستاللاشتۇرۇش؛ سىماب-گۈڭگۈرت نەزەرىيىسى؛ لاتىنچە «گېبېر» توپلىمى ياۋروپا خىمىيىسىنى شەكىللەندۈردى.
ماددىلارنى تۈرگە ئايرىش، ئالكوگول ۋە نېفت تەقدىرى، تەجرىبە رېتسېپلىرىنى ئوچۇق يېزىش؛ شۇنداقلا چوڭ تېۋىپ.
فېمتوسېكۇنت لازېرلىرى بىلەن رېئاكسىيە پەيتىنى كۆزەتتى؛ 1999 نوبېل خىمىيە؛ مىسىردا پەن شەھىرى قۇردى.
مېتال-ئورگانىك رامكىلار (MOF): چۆل ھاۋاسىدىن سۇ ھوسۇلى، كاربون تۇتۇش؛ 2025 نوبېل خىمىيە.
خىمىيىلىك يول بىلەن ياق؛ يادرو رېئاكسىيەلىرى بىلەن ھەئە (1941-يىلى سىمابتىن ئالتۇن ئېلىندى، ئىقتىسادىي ئەمەس).
ئاتوملار ۋە ئاتوم ئاستى زەررىچىلەر؛ تۆت ئۇنسۇر پىكرى يىمىرىلدى.
تەكرارلانغۇچىلىق ۋە ئوچۇق نەشر پەننىڭ ئاساسى.
ئېتانول بىر ئېرىتكۈچ ۋە دېزىنفېكسىيە ماددىسى؛ خىمىيىلىك جەھەتتىن نېيترال ماددا.
RNA دۇنياسى، گىدروتېرمال تۈڭلۈكلەر؛ جانسىز خىمىيەدىن تۇنجى ھۈجەيرىگە ئۆتۈش تەتقىق قىلىنماقتا.
«ھەر جانلىقنى سۇدىن ياراتتۇق» (ئەنبىيا 21:30) بىلەن ماس دەپ قارىغۇچىلار مېخانىزمنى ئاللاھنىڭ يارىتىش يولى سانايدۇ؛ بەزىلىرى بىۋاسىتە يارىتىشنى ياقلايدۇ. ئىلمىي جەھەتتىنمۇ تېخى تاماملانمىغان ساھە.
ھىدروگېن ۋە گېلىيدىن باشقا ئېلېمېنتلار يۇلتۇزلاردا ۋە سۇپېرنوۋالاردا شەكىللەندى؛ تۆمۈر يۇلتۇز يادروسىنىڭ ئاخىرقى مەھسۇلاتى.
ھەدىد 57:25 «تۆمۈرنى چۈشۈردۇق» ئوقۇشى بىلەن باغلىنىدۇ؛ كلاسسىك مۇپەسسىرلەر ئېھتىياتچان. ئەقىدىۋى مەسىلە يوق.
2010-يىلى سىنتېتىك گېنوملۇق باكتېرىيە؛ سۈنئىي ھايات لايىھىلەش ئىلگىرىلىمەكتە.
فىقھ ئاكادېمىيەلىرى «يارىتىش» ئەمەس مەۋجۇت ماددىنى تەرتىپلەش دەپ قارايدۇ؛ ئەخلاقىي چەكلەر (بىئوبىخەتەرلىك، نىيەت) مۇنازىرە قىلىنىدۇ.
ئەخلەتسىز سىنتېز، يېڭىلىنىشچان خام ئەشيا، زەھەرلىكنى ئازايتىش.
ئىسراپ چەكلىمىسى (ئەئراف 7:31) ۋە يەر يۈزىدە بۇزغۇنچىلىق قىلماسلىق پىرىنسىپى بىلەن بىۋاسىتە ماس كېلىدۇ.
ئاتوم ئۆلچىمىدە ماتېرىيال لايىھىلەش: دورا توشۇغۇچىلار، كاتالىزاتورلار، MOF لار.
قورال خاراكتېرلىك؛ ھۆكۈم قوللىنىش مەقسىتىگە قاراپ بېرىلىدۇ (مەسلەھەت-مەفسەدەت تەڭپۇڭلۇقى).
ژېلاتىن مەنبەسى، ئالكوگول قالدۇقى، قوشۇمچە ماددىلار (E-كودلىرى) ئانالىزى؛ DNA ۋە خروماتوگرافىيە بىلەن تەكشۈرۈش.
خىمىيە بىۋاسىتە فىقھقا خىزمەت قىلىدۇ؛ «ئىستىھالە» مۇنازىرىسى (چوشقا ژېلاتىنى ئۆزگەرسە ھالال بولامدۇ؟) ئوچۇق ساھە.
ئاقسىل قاتلىنىشى ۋە يېڭى دورىلارنى سۈنئىي ئەقىل بىلەن ئالدىن كۆرۈش.
قوراللىق بىلىم؛ پايدىلىق ئىلىم رىغبىتى دائىرىسىدە. ئەخلاق: ئېرىشىش ئادالىتى ۋە ناچار قوللىنىش.
نېرۋا گازلىرى ۋە زەھەرلەرنىڭ قورال سۈپىتىدە تەرەققىي قىلدۇرۇلۇشى.
ئايال، بالا ۋە پۇقرالارنى ئۆلتۈرۈش، دەرەخلەرنى كۆيدۈرۈشنى چەكلىگەن ھەدىسلەر ۋە ئايرىماسلىق پىرىنسىپى بىلەن ئوچۇق توقۇنۇشىدۇ.
باھالار زامانىۋى مۇسۇلمان ئالىملار ۋە فىقھ ئاكادېمىيەلىرىنىڭ كەڭ تارقالغان قاراشلىرىنى خۇلاسىلەيدۇ؛ بىرلا رەسمىي قاراش يوق. «ماس»: ئەقىدە بىلەن زىددىيەت كۆرۈلمەيدۇ. «ئىجتىھادقا باغلىق»: ئالىملار ئارىسىدا ئوخشىمىغان قاراشلار بار. «زىددىيەتلىك»: كەڭ تارقالغان تەپسىر بىلەن توقۇنۇشىدۇ ياكى پەلسەپىۋى دەۋا كۆتۈرىدۇ.
زەۋەيىل ۋە ياغىغا ئوخشاش ئىسىملار زامانىۋى خىمىيەدە مۇسۇلمان ئالىملارنىڭ كۆرۈنۈشچانلىقىنى ئاشۇردى. ھالال گۇۋاھنامە تەجرىبىخانىلىرى فىقھ بىلەن ئانالىتىك خىمىيەنى بىر ئۈستەلگە ئولتۇرغۇزماقتا؛ يېشىل خىمىيە بولسا ئىسراپ چەكلىمىسىنىڭ سانائەتتىكى تەڭدىشى دەپ ئوقۇلماقتا.
خىمىيە كۆرۈنمەس ئۆزگىرىشلەرنىڭ پېنى. ئالخىمىك ئالتۇن ئىزدىدى، خىمىك ئۇسۇل تاپتى؛ بۇ تارىخ دىنىي ۋە دۇنياۋى ئوقۇرمەن ئۈچۈن ئوخشاش ساۋاقنى بېرىدۇ: ئۇسۇل نىيەتتىن ئۇزۇن ياشايدۇ.