سوزۇق تاۋۇش ۋە مەخرەج پەرقى؛ مەنە ئۆزگىرىدۇ
قۇرئان ئىلىملىرى ۋە قىرائەت
قۇرئان ئىلىملىرى تېكىستنىڭ ۋەھىي قىلىنىشى، يېزىققا ئېلىنىشى، توپلىنىشى، قىرائەت (ئوقۇش) پەرقلىرى، تەجۋىد قائىدىلىرى، ئىئجاز (ئەدەبىي مۆجىزە) دەۋاسى ۋە ھىپز ئەنئەنىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. قىرائەت ئىلمى قۇرئاننىڭ يەتتە/ئون ئوقۇش شەكلىنى سەنەدلىرى بىلەن يەتكۈزىدۇ؛ تەجۋىد ھەرپلەرنىڭ توغرا تەلەپپۇزى ۋە ئاۋاز قائىدىلىرىنى ئۆگىتىدۇ. بۇ ساھە ھەم بىر تېكىست تارىخى، ھەم بىر ئاۋاز ئىلمى، ھەم دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ يادلاش ئەنئەنىسى. زامانىۋى ئاكادېمىيە تېكىست تارىخىنى قوليازمىلار بىلەن تەكشۈرىدۇ؛ مۇسۇلمان ئەنئەنىسى تەۋاتۇر بىلەن ساقلانغانلىقىنى ياقلايدۇ؛ ئىككى يول بۇ بەتتە يانمۇ-يان سۇنۇلىدۇ.
سەۋىيىلەر
ھەر تارماق ئۈچ سەۋىيىدە: ئاساسىي، ئوتتۇرا، يۇقىرى. سەۋىيە كارتىسىنى چېكىڭ؛ تېمىلار، ھەل قىلىنغان مىساللار ۋە شەخسىي تەرەققىياتقا تۆھپىلىرى ئېچىلىدۇ.
ئەرەب ئېلىپبەسى ۋە ھەرىكەتلەر، ھەرپلەرنىڭ مەخرەجلىرى ۋە سۈپەتلىرى، ئاساسىي تەجۋىد قائىدىلىرى (مەد، ئىدغام، ئىخپا)، ۋەقف ۋە ئىبتىدا، يادلاش ئۇسۇللىرى.
بۇ سەۋىيىنىڭ تېمىلىرى
- ھەرپلەرنىڭ مەخرەجلىرى (17 چىقىش ئورنى)
- ھەرپ سۈپەتلىرى: قېلىن-ئىنچىكە، قاتتىق-يۇمشاق
- مەد تۈرلىرى
- نۇن ساكىن ۋە تەنۋىن قائىدىلىرى
- ۋەقف ۋە ئىبتىدا بەلگىلىرى
- ھىپز ئۇسۇللىرى
شەخسىي تەرەققىيات ۋە ھاياتقا تۆھپىسى
مەخرەج تەربىيىسى چەت تىل تەلەپپۇزى ۋە دىكسىيە ئۈچۈنمۇ ئاساس بېرىدۇ.
ئارىلىقلىق تەكرار ئۇسۇلى ھەر خىل يادلاش ۋە ئۆگىنىشتە ئىشلىتىلەلەيدۇ.
ئاستا، قائىدىلىك ئوقۇش دىققەتنى يىغىدۇ؛ تەرتىل بىر مەركەزلىشىش ئەمەلىيىتى.
ھەل قىلىنغان مىساللار
سوزۇق تاۋۇش ۋە مەخرەج پەرقى؛ مەنە ئۆزگىرىدۇ
كۈندە 1–2 بەت + قاتلاملىق تەكرار: 10–20 ئاي
قىرائەتلەر ھەزرىتى پەيغەمبەردىن ساھابىلەرگە، ئۇلاردىن ئوقۇش ئىماملىرىغا ۋە ھەر ئىمامنىڭ ئىككى راۋىيسىغا يەتكۈزۈلگەن ئوقۇش شەكىللىرىدۇر. بۈگۈن ئەڭ كەڭ تارقالغىنى ئاسىمنىڭ ھەفس رىۋايىتىدۇر؛ سخېما يەتكۈزۈش دەرىخىنىڭ قۇرۇلمىسىنى كۆرسىتىدۇ.
ئاساسىي ئۇقۇملار
تەجۋىد
ھەرپلەرنى مەخرەج ۋە سۈپەتلىرى، سوزۇش ۋە بىرىكىش قائىدىلىرى بىلەن ئوقۇش بىلىمى. «قۇرئاننى تەرتىل بىلەن ئوقۇ» (مۇززەممىل 73:4) بۇيرۇقىنىڭ قوللىنىلىشى؛ ھەزرىتى ئەلى تەرتىلنى «ھەرپلەرنى گۈزەل ئوقۇش ۋە توختاش ئورۇنلىرىنى بىلىش» دەپ تەبىرلەيدۇ.
قىرائەت ۋە رىۋايەت
ئون ئىمام (نافىئ، ئىبنى كەسىر، ئەبۇ ئەمر، ئىبنى ئامىر، ئاسىم، ھەمزە، كىسائى، ئەبۇ جەئفەر، يەئقۇب، خەلەف)، ھەر بىرىنىڭ ئىككى راۋىيسى. تۈركىيە ۋە دۇنيانىڭ كۆپ قىسمى ئاسىمنىڭ ھەفس رىۋايىتىنى، شىمالىي ئافرىقا نافىئنىڭ ۋەرش رىۋايىتىنى ئوقۇيدۇ.
جەمئ (توپلاش)
پەيغەمبەر دەۋرىدە يازما پارچىلار ۋە يادلاش؛ ھەزرىتى ئەبۇ بەكرىنىڭ بىر نۇسخىدا توپلىشى (633، يەمامەدىن كېيىن)؛ ھەزرىتى ئوسماننىڭ ئۆلچەملىك نۇسخىلىرى (تەخمىنەن 650). نۇقتا ۋە ھەرىكەت 7-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا (ئەبۇل-ئەسۋەد، ھەججاج دەۋرى) قوشۇلدى.
ئىئجاز
قۇرئاننىڭ ئوخشىشىنى كەلتۈرگىلى بولمايدىغانلىقى دەۋاسى (تەھەددى ئايەتلىرى: بەقەرە 2:23، ئىسرا 17:88). كلاسسىك چۈشەندۈرۈش ئەدەبىي (نەزم ۋە بالاغەت؛ باقىللانى، جۇرجانى)؛ زامانىۋى دەۋردە ئىلمىي ۋە سانلىق ئىئجاز دەۋالىرى ئوتتۇرىغا چىقتى، ئىككىسىمۇ ئالىملار ئارىسىدا مۇنازىرىلىك.
مىساللار ۋە ھېسابلار
ئىقلاب: نۇن → مىم، غۇننە بىلەن
تاللانما ساناش؛ ئاكادېمىك ۋە كلاسسىك قاراش: ئىشەنچسىز
رىۋايەت + ئۇسلۇب ئانالىزى؛ زور دەرىجىدە ماس كېلىدۇ
قۇرئان ۋە ھەدىستە
ئىسلام مەدەنىيىتىدىكى تەرەققىياتى
زەيد ئىبنى سابىت، ھەزرىتى ئوسمان، ئۇبەي ئىبنى كەئب قاتارلىق 40 تىن ئارتۇق كاتىپ؛ تېرە، سۆڭەك، خورما يوپۇرمىقى؛ 633-يىلى تۇنجى بىر نۇسخا؛ 650 ئەتراپىدا ئۆلچەملىك مۇسھەپلەر؛ بۈگۈن توپقاپى ۋە تاشكەنت نۇسخىلىرى 8-ئەسىر كۆچۈرمىلىرى دەپ قارىلىدۇ.
يەتتە ئىمام كۇفە، بەسرە، مەدىنە، مەككە، شامدا ئۆگەتتى؛ ئىبنى مۇجاھىد (ۋ. 936) يەتتىنى ئۆلچەملەشتۈردى؛ كېيىن ئۈچ ئىمام قوشۇلۇپ ئون بولدى. ئەبۇ ئەمر ئەد-دانى (ۋ. 1053) قىرائەت ئىلمىنى سىستېمىلاشتۇردى.
ئەن-نەشر فىل-قىرائاتىل-ئەشر: ئون قىرائەتنىڭ ئېنسىكلوپېدىيىسى؛ ئەل-مۇقەددىمە: 107 بېيىتلىك تەجۋىد مەنزۇمىسى، بۈگۈنمۇ يادلىتىلىدۇ. ئوسمانلىدا قىرائەت مائارىپى (مىسىر ۋە ئىستانبۇل تەرىقلىرى) ئورگانلاشتى.
1924 قاھىرە مۇسھىپى (ھەفس) بېسىلما ئۆلچەم بولدى؛ 1960-يىللاردا ئاۋاز خاتىرىلىرى (ئابدۇلباسىت، مىنشاۋى) تىلاۋەتنى يەرشارىلاشتۇردى؛ بۈگۈن ئەپلەر، قىرائەت ساندانلىرى ۋە Corpus Coranicum تۈرى.
ئالىملار
ۋەھىي كاتىپى؛ ئەبۇ بەكرى ۋە ئوسمان توپلاملىرىنىڭ باشلىقى.
كۇفە قىرائەت ئىمامى؛ ھەفس رىۋايىتى دۇنيادىكى ئەڭ كەڭ تارقالغان ئوقۇش.
ئون قىرائەت ۋە تەجۋىدنى سىستېمىلاشتۇردى؛ ئەن-نەشر ۋە ئەل-مۇقەددىمە.
دەسلەپكى قۇرئان قوليازمىلىرىنىڭ پالېئوگرافىيىسى؛ ئوسمان تېكىستىنىڭ بالدۇرقى تارىخىنى ھۆججەتلىگەن ئاكادېمىك تەتقىقاتلار.
ئاساسىي ئەسەرلەر
قۇرئان ئىلىملىرىنىڭ 47 ماۋزۇدىكى ئېنسىكلوپېدىيىسى.
80 ماۋزۇ؛ ئەڭ كەڭ تارقالغان پايدىلىنىش ئەسىرى.
ئون قىرائەتنىڭ سەنەد ۋە قائىدىلىرى بىلەن توپلىمى.
غەربتە قۇرئان تېكىست تارىخىنىڭ قۇرغۇچى ئەسىرى؛ خرونولوگىيە تەكلىپى بۈگۈنمۇ ئىشلىتىلىدۇ.
ئېقىملار ۋە ئۇسۇللار
تەۋاتۇر بىلەن ساقلىنىش، ئون قىرائەت، ئەدەبىي ئىئجاز؛ مەدرىسە ۋە ئىلاھىيات دەرسلىكى.
ئوخشاش تېكىست، ئىككى كەڭ تارقالغان رىۋايەت؛ شەرق ۋە شىمالىي ئافرىقا ئەمەلىيىتى.
قوليازما، پالېئوگرافىيە، رادىئوكاربون؛ نۆلدېكەدىن دېروشقىچە؛ بالدۇر ۋاقىت بېكىتىش بۈگۈن ھۆكۈمران.
ئاممىباب ۋە مۇنازىرىلىك؛ كلاسسىك ئۆلىما ۋە ئاكادېمىيە تەرىپىدىن ئۇسۇل جەھەتتىن تەنقىد قىلىنىدۇ.
يېڭى مەسىلىلەر ۋە ئوخشىمىغان قاراشلار
تېكىست تارىخى: تەۋاتۇرمۇ ياكى قوليازما دەلىلىمۇ؟
ساقلانغانلىق ئېتىقادى بىلەن ئاكادېمىك تېكىست تارىخى.
ئەنئەنە تەۋاتۇرنى يېتەرلىك دەپ قارايدۇ؛ ئاكادېمىيە قوليازمىلارغا قارايدۇ ۋە بالدۇر ئۆلچەملىشىشنى تەستىقلايدۇ؛ سەنئا ۋارىيانتلىرىنىڭ مەنىسى مۇنازىرىلىك.
يەتتە ھەرپ ۋە قىرائەت پەرقلىرى
پەرقلەرنىڭ مەنبەسى ۋە دائىرىسى.
ئۈچ كلاسسىك قاراش؛ زامانىۋى ئاكادېمىيەدە «ئاغزاكى يەتكۈزۈشنىڭ تەبىئىي كۆپ خىللىقى» ئوقۇشى؛ ئورتاق نۇقتا: مەنە ئۆزگەرتىدىغان پەرق يوق دېگۈدەك ئاز.
ئىئجازنىڭ تۈرى
ئەدەبىيمۇ، ئىلمىيمۇ، سانلىقمۇ؟
كلاسسىك ۋە ئاكادېمىك كۆپچىلىك ئەدەبىي؛ خەلق ئارىسىدا ئىلمىي ۋە سانلىق دەۋالار كەڭ تارقالغان، لېكىن ئۇسۇل تەنقىدى ئاستىدا.
بۈگۈن
قۇرئان ئىلىملىرى بۈگۈن بىر تەرەپتىن ئەنئەنىۋى ھاپىزلىق ۋە قىرائەت ئىجازىتى بىلەن، يەنە بىر تەرەپتىن قوليازما رەقەملەشتۈرۈش، رادىئوكاربون ۋە كورپۇس تىلشۇناسلىقى بىلەن ياشاۋاتىدۇ. تېلېفون ئەپلىرى تەجۋىد خاتالىقىنى بەلگىلەۋاتىدۇ؛ Corpus Coranicum دەسلەپكى قوليازمىلارنى نەشر قىلىۋاتىدۇ. تېكىست تارىخى مۇنازىرىسى ئاكادېمىيەدە داۋاملىشىۋاتىدۇ، لېكىن بالدۇر ۋاقىت بېكىتىش ئەمدى كۆپچىلىك قارىشى.
باھا
قۇرئان ئىلىملىرى بىر تېكىستنىڭ ئون تۆت ئەسىر بويى قانداق ھەم يادلاش ھەم يېزىق بىلەن ساقلانغانلىقىنىڭ ھېكايىسى. ئەنئەنە بۇنى ئىلاھىي قوغداش، ئاكادېمىيە پەۋقۇلئاددە بىر يەتكۈزۈش ئۇتۇقى دەپ چۈشەندۈرىدۇ؛ ئىككىسىمۇ ئوخشاش ھادىسىگە قارايدۇ. سانلىق ۋە ئىلمىي ئىئجاز دەۋالىرىنىڭ تەنقىدى بۇ ساھەدە ئەڭ مۇستەھكەم قوغداشنىڭ ئۇسۇل ئىنچىكىلىكى ئىكەنلىكىنى ئەسكەرتىدۇ.
بۇ تارماقنىڭ كىچىك سىنىقى
دۇنيادا ئەڭ كەڭ ئوقۇلىدىغان قىرائەت رىۋايىتى قايسى؟
ھەزرىتى ئوسماننىڭ مۇسھەپ كۆپەيتىشىنىڭ مەقسىتى نېمە ئىدى؟
«ئىقلاب» تەجۋىد قائىدىسى نېمە قىلىدۇ؟
ئاتالغۇ لۇغىتى
- تەجۋىد
- ھەرپلەرنى قائىدىلىرىگە كۆرە ئوقۇش ئىلمى.
- قىرائەت
- قۇرئاننىڭ سەنەدلىك ئوقۇش شەكىللىرى.
- مەخرەج
- ھەرپنىڭ چىقىش ئورنى.
- جەمئ
- قۇرئاننىڭ بىر نۇسخىدا توپلىنىشى.
- ئىئجاز
- قۇرئاننىڭ ئوخشىشىنى كەلتۈرگىلى بولماسلىقى.
- ھىپز
- قۇرئاننى يادلاش.
قۇرئان ئىلىملىرى ۋە قىرائەت ۋە زامانىۋى پەن
بۇ ئىلىم تارمىقىنىڭ زامانىۋى پەنلەر بىلەن كېسىشكەن نۇقتىلىرى: ئورتاق سوئاللار، ئۇسۇل ئوخشاشلىقلىرى ۋە چېگرالار.
تەجۋىدنىڭ مەخرەج ۋە سۈپەت سىستېمىسى زامانىۋى ئارتىكۇلياتسىيە فونېتىكىسىنىڭ 11-ئەسىردىكى شەكلى؛ ئاسسىمىلياتسىيە قائىدىلىرى (ئىدغام، ئىقلاب) تىلشۇناسلىق بىلەن ئوخشاش ھادىسىلەرنى ئېنىقلايدۇ.
رادىئوكاربون، كۆپ سپېكتىرلىق تەسۋىرلەش (پالىمپسېست ئاستىنقى تېكىستى) ۋە يېزىق ئۇسلۇبى ئانالىزى تېكىست تارىخىغا سانلىق مەلۇمات تەمىنلەيدۇ.
ھاپىزلىق ئارىلىقلىق تەكرار ۋە رىتىملىق كودلاشنىڭ جانلىق لابوراتورىيىسى؛ ھاپىزلاردا خاتىرە ۋە دىققەت تەتقىقاتلىرى ئېلىپ بېرىلماقتا.
ستىلومېترىيە بىلەن خرونولوگىيە، كورپۇس ئانالىزى، ئاپتوماتىك تەجۋىد خاتالىقى بايقاش ۋە قىرائەت سېلىشتۇرۇش يۇمشاق دېتاللىرى.