كۆپ خىللىق كېلىشىم؛ «ئاساسىي قانۇن» ئاتالغۇسى تالاش-تارتىشلىق
سىيەر ۋە ئىسلام تارىخى
سىيەر ھەزرىتى پەيغەمبەرنىڭ ھاياتىنى؛ ئىسلام تارىخى بولسا ئۇنىڭدىن كېيىنكى ئون تۆت ئەسىرنى تەتقىق قىلىدۇ. بۇ ساھە دىنىي بىر بايان، بىر تارىخ يېزىش ئەنئەنىسى ۋە زامانىۋى تارىخ ئۇسۇلىنىڭ قوللىنىش مەيدانى. ئىبنى ئىسھاقتىن ئىبنى خالدۇنغىچە كلاسسىك تارىخچىلىق مەنبە تەنقىدى ۋە جەمئىيەت نەزەرىيىسى بىلەن زامانىۋى تارىخچىلىققا يېقىنلاشتى؛ غەرب ئاكادېمىيىسىنىڭ دەسلەپكى ئىسلام تارىخىغا قاراتقان رېۋىزىيونىست ئوقۇشلىرى بولسا ئايرىم بىر مۇنازىرە ساھەسى. بۇ بەت ۋەقەلەرنى، مەنبەلەرنى ۋە ئوخشىمىغان شەرھلەرنى يانمۇ-يان سۇنىدۇ.
سەۋىيىلەر
ھەر تارماق ئۈچ سەۋىيىدە: ئاساسىي، ئوتتۇرا، يۇقىرى. سەۋىيە كارتىسىنى چېكىڭ؛ تېمىلار، ھەل قىلىنغان مىساللار ۋە شەخسىي تەرەققىياتقا تۆھپىلىرى ئېچىلىدۇ.
تۇغۇلۇشتىن ۋاپاتقىچە سىيەرنىڭ ئاساسىي سىزىقلىرى؛ مەككە دەۋرىنىڭ قىيىنچىلىقلىرى، ھىجرەت، مەدىنە جەمئىيىتى، كېلىشىملەر ۋە ئۇرۇشلار؛ خۇلەفائى راشىدىن دەۋرى.
بۇ سەۋىيىنىڭ تېمىلىرى
- جاھىلىيەت ئەرەبىستانى: جەمئىيەت ۋە دىن
- پەيغەمبەرلىكتىن بۇرۇنقى ھايات ۋە تۇنجى ۋەھىي
- مەككە دەۋرى: بويكوت ۋە ھىجرەت
- مەدىنە ۋەسىقىسى ۋە كۆپ خىللىق جەمئىيەت
- بەدر، ئۇھۇد، خەندەك، ھۇدەيبىيە، پەتىھ
- تۆت خەلىپە دەۋرى
شەخسىي تەرەققىيات ۋە ھاياتقا تۆھپىسى
قىيىنچىلىق، سەۋر، كەچۈرۈش ۋە رەھبەرلىك مىساللىرىنى بىر ھايات ھېكايىسى ئارقىلىق كۆرۈش.
ھۇدەيبىيە ۋە مەدىنە ۋەسىقىسى قىسقا مۇددەتلىك يول قويۇش بىلەن ئۇزۇن مۇددەتلىك ئۇتۇق پىرىنسىپىنى ئۆگىتىدۇ.
بۈگۈنكى مەزھەب، ھوقۇق ۋە سىياسەت مۇنازىرىلىرىنىڭ كېلىپ چىقىشىنى دەسلەپكى 40 يىلدا كۆرۈش.
ھەل قىلىنغان مىساللار
كۆپ خىللىق كېلىشىم؛ «ئاساسىي قانۇن» ئاتالغۇسى تالاش-تارتىشلىق
تىنچلىق → تەبلىغ → ئۆسۈش → پەتىھ
مەككىدىن مەدىنىگە تەخمىنەن 450 كم لىق يول (622): سەۋر ئۆڭكۈرى ۋە دېڭىز بويى يولى. ئاستىدىكى لېنتا 570-يىلدىكى تۇغۇلۇشتىن 632-يىلغىچە ئاساسلىق بېكەتلەرنى كۆرسىتىدۇ: تۇنجى ۋەھىي (610)، ھىجرەت (622)، بەدر (624)، ھۇدەيبىيە (628)، مەككىنىڭ فەتھى (630).
ئاساسىي ئۇقۇملار
سىيەر مەنبەلىرى
ئىبنى ئىسھاق (ۋ. 767) تۇنجى سىستېمىلىق سىيەرنى يازدى؛ ئىبنى ھىشام ئۇنى رەتلىدى (ۋ. 833)؛ ۋاقىدى ئۇرۇشلارنى، ئىبنى سەئد تەرجىمىھاللارنى توپلىدى. ھەدىس توپلاملىرى سىيەردىن تېخىمۇ قاتتىق مەنبە ئۆلچىمىگە ئىگە؛ شۇڭا سىيەر تەپسىلاتلىرى ھەدىسكە قارىغاندا تېخىمۇ مۇنازىرىلىك.
خەۋەر ۋە ئىسناد ئۇسۇلى
كلاسسىك تارىخچىلار (تەبەرى) ۋەقەلەرنى سەنەدلىك رىۋايەتلەر بىلەن، كۆپىنچە بىر نەچچە نۇسخا بىلەن نەقىل قىلىدۇ؛ «بىز نەقىل قىلغۇچىنى مەسئۇل تۇتىمىز» دەيدۇ. بۇ زامانىۋى تارىخچىغا خام ماتېرىيال سۇنىدۇ، لېكىن تاللاشنى ئوقۇرمەنگە قالدۇرىدۇ.
ئۈممەت ۋە دۆلەت
پەيغەمبەر دەۋرى جامائىتى (ئۈممەت)، خىلاپەت (632–1924)، سۇلتانلىق ۋە زامانىۋى مىللىي دۆلەت: دىنىي جامائەت بىلەن سىياسىي ھاكىمىيەتنىڭ مۇناسىۋىتى ھەر دەۋردە ئوخشىمىغان شەكىلدە قۇرۇلدى. «ئىسلامدا دىن-دۆلەت ئايرىمىسى بارمۇ؟» سوئالىنىڭ جاۋابى بۇ تارىخقا باغلىق.
ئىبرەت ۋە تارىخ پەلسەپىسى
قۇرئان ئۆتكەن جەمئىيەتلەرنى «ئىبرەت» ئۈچۈن بايان قىلىدۇ (يۈسۈف 12:111). ئىبنى خالدۇن بۇنى سەۋەبىي جەمئىيەت ئىلمىگە ئايلاندۇردى: تارىخ «خەۋەرلەرنىڭ نەقلى» ئەمەس، «ئىجتىمائىي ۋەقەلەرنىڭ سەۋەبلىرىنى چۈشىنىش».
مىساللار ۋە ھېسابلار
313–314 كۈچلۈك؛ قارشى تەرەپ سانى مۆلچەر
شەرتلىك ۋە دەۋرىي؛ نە پۈتۈنلەي ئەپسانە نە ئىدېئاللاشتۇرۇلغاندەك
سىياسىي رېئاللىق + ئىگىلىك ھوقۇقى نەزەرىيىسى؛ ئىنكاسلار بۆلۈنگەن
قۇرئان ۋە ھەدىستە
ئىسلام مەدەنىيىتىدىكى تەرەققىياتى
ئۇرۋە ئىبنى زۇبەير ۋە زۇھرىنىڭ خاتىرىلىرى، ئىبنى ئىسھاقنىڭ سىيرەسى، ۋاقىدى ۋە ئىبنى سەئد: سىيەر ھەدىستىن بۇرۇن يازما توپلامغا ئايلاندى.
تەبەرىنىڭ يارىتىلىشتىن 915-يىلغىچە تارىخى، مەسئۇدىنىڭ جۇغراپىيە-تارىخ سىنتېزى، ئىبنۇل-ئەسىر؛ ئىبنى خالدۇننىڭ مۇقەددىمەسى تارىخ پەلسەپىسى ۋە سوتسىئولوگىيەنىڭ ئالدىنقىسى دەپ قارىلىدۇ (توينبى: «ئۆز تۈرىدىكى ئەڭ ئۇلۇغ ئەسەر»).
ئاشىقپاشازادەدىن نائىماغىچە ۋەقئەنۇۋىسلىك ئورگىنى؛ كاتىپ چەلەبىنىڭ بىبلىئوگرافىيىسى؛ جەۋدەت پاشانىڭ زامانىۋى تارىخچىلىققا ئۆتۈشى.
شەرقشۇناسلىق تەتقىقاتلىرى (گولدزىھېر، ۋېللھائۇزېن)، رېۋىزىيونىزم (كرون، كۇك)، مۇسۇلمان ئاكادېمىيىسى (ھەمىدۇللاھ، فۇئاد سەزگىن، خەلىل ئىنالجىق، خودگسوننىڭ «The Venture of Islam»ى) ۋە يېڭى مەنبەلەر: پاپىرۇس، تەڭگە، قوليازما رەقەملەشتۈرۈش.
ئالىملار
تۇنجى سىستېمىلىق پەيغەمبەر تەرجىمىھالى؛ ئىبنى ھىشام رەتلىشى بىلەن يېتىپ كەلدى.
تارىخۇر-رۇسۇل ۋەل-مۇلۇك: سەنەدلىك رىۋايەتلەر بىلەن ئۇنىۋېرسال تارىخ؛ دەسلەپكى ئۈچ ئەسىرنىڭ ئاساسىي مەنبەسى.
مۇقەددىمە: ئەسەبىيەت نەزەرىيىسى، تارىخ تەنقىدى، ئىقتىساد ۋە سوتسىئولوگىيەنىڭ دەسلەپكى ئاساسلىرى.
The Venture of Islam: ئىسلام تارىخىنى دۇنيا تارىخى ئىچىدە ياۋروپا مەركەزچىلىكىدىن پاكلاپ يازدى.
ئاساسىي ئەسەرلەر
سىيەرنىڭ ئاساسىي مەنبەسى.
ئۇنىۋېرسال تارىخ؛ رىۋايەت ئۇسۇلى بىلەن.
تارىخ پەلسەپىسى ۋە جەمئىيەت ئىلمى؛ دۇنيا كلاسسىكى.
زامانىۋى ئاكادېمىك ئىسلام تارىخىنىڭ ئەڭ تەسىرلىك سىنتېزى.
ئېقىملار ۋە ئۇسۇللار
رىۋايەت ئاساسلىق، دىنىي-دىداكتىك؛ مەدرىسە ۋە خەلق مائارىپىنىڭ مەنبەسى.
سەۋەبىي، ئىجتىمائىي-ئىقتىسادىي چۈشەندۈرۈش؛ زامانىۋى سوتسىئولوگىيە بىلەن تۇغقان.
مەنبە گۇمانچىلىقى، ماددىي دەلىل تەكىتى؛ ھەددىدىن ئاشقان شەكىللىرى تاشلاندى.
مەنبە تەنقىدىنى قوبۇل قىلىدۇ، ئەنئەنىۋى خرونولوگىيەنى ياقلايدۇ؛ ھەمىدۇللاھ، سەزگىن، خودگسون بىلەن دىئالوگ.
يېڭى مەسىلىلەر ۋە ئوخشىمىغان قاراشلار
سىيەرنىڭ تارىخىيلىقى
دەسلەپكى مەنبەلەرنىڭ كېيىن توپلانغانلىقى.
رېۋىزىيونىستلار گۇمانچى؛ ماددىي دەلىللەر (قوليازما، تەڭگە) ئاساسىي رامكىنى قوللايدۇ؛ تەپسىلاتلار مۇنازىرىلىك.
ئالتۇن دەۋر ۋە چېكىنىش
ئىسلام مەدەنىيىتى قاچان ۋە نېمىشقا «چېكىندى»؟
غەززالىنى ئەيىبلەيدىغان تېزىس زور دەرىجىدە تاشلاندى؛ موڭغۇل، ئىقتىسادىي يوللار، مەتبەئەنىڭ كېچىكىشى، ئورگان جانلىقلىقى (كۇران) قاتارلىق كۆپ سەۋەبلىك چۈشەندۈرۈشلەر رىقابەتلىشىدۇ.
خىلاپەت ۋە دىن-دۆلەت
خىلاپەت دىنىي مەجبۇرىيەتمۇ ياكى تارىخىي ئورگانمۇ؟
ئابدۇرازىق يولى تارىخىي دەپ قارايدۇ؛ سىياسىي ئىسلام ئېقىملىرى مەجبۇرىي دەيدۇ؛ كۆپچىلىك ئۆلىما «زۆرۈر، لېكىن شەكلى جانلىق» دەيدۇ.
بۈگۈن
ئىسلام تارىخى بۈگۈن ئۈچ يەردە يېزىلماقتا: ئاكادېمىك تارىخچىلىق (مەنبە تەنقىدى، رەقەملىك قوليازمىلار)، ئاممىۋى خاتىرە (تېلېۋىزىيە تىياتىرلىرى، ئاممىباب كىتابلار، كىملىك سىياسىتى) ۋە دىنىي مائارىپ (سىيەر دەرسلىرى). ئۈچى ئوخشاش ۋەقەلەرنى ئوخشىمىغان مەقسەتتە بايان قىلىدۇ؛ تارىخچىلار بۇ پەرقنى تونۇشنى تارىخ ساۋاتىنىڭ تۇنجى قەدىمى دەپ قارايدۇ.
باھا
ئىسلام تارىخى ھەم بىر دىننىڭ ھەم بىر مەدەنىيەتنىڭ تارىخى؛ ئىككىسىنى ئايرىشمۇ، بىر-بىرىگە قايتۇرۇشمۇ ئېزىقتۇرىدۇ. ئىدېئاللاشتۇرۇلغان ئالتۇن دەۋر بايانى بىلەن ئۈزلۈكسىز يىمىرىلىش بايانى ئوخشاش خاتالىقنى سادىر قىلىدۇ: بىرلا ھېكايە ئىزدەيدۇ. مەنبەلەر بىللە ياشايدىغان كۆپ خىل ھېكايىلەرنى سۇنىدۇ.
بۇ تارماقنىڭ كىچىك سىنىقى
تۇنجى سىستېمىلىق پەيغەمبەر تەرجىمىھالىنى كىم يازدى؟
ئىبنى خالدۇننىڭ دۆلەتلەرنىڭ يۈكسىلىش ۋە يىمىرىلىشىنى چۈشەندۈرگەن ئۇقۇمى قايسى؟
مەدىنە ۋەسىقىسى نېمىنى تەرتىپكە سالىدۇ؟
ئاتالغۇ لۇغىتى
- سىيەر
- ھەزرىتى پەيغەمبەرنىڭ ھاياتى ۋە ئۇنى تەتقىق قىلىدىغان ئىلىم.
- مەغازى
- پەيغەمبەر دەۋرى ئۇرۇشلىرىنىڭ تارىخى.
- ئەسەبىيەت
- ئىبنى خالدۇندا گۇرۇپپا ھەمكارلىقى.
- خىلاپەت
- پەيغەمبەردىن كېيىنكى سىياسىي-دىنىي رەھبەرلىك ئورگىنى (632–1924).
- زىممىي
- ئىسلام دۆلىتىدە قوغدىلىدىغان غەيرى مۇسۇلمان ئورنى.
- ۋەقف
- كىرىمنى مۇددەتسىز خەيرلىك ئىشقا بېغىشلاش.
سىيەر ۋە ئىسلام تارىخى ۋە زامانىۋى پەن
بۇ ئىلىم تارمىقىنىڭ زامانىۋى پەنلەر بىلەن كېسىشكەن نۇقتىلىرى: ئورتاق سوئاللار، ئۇسۇل ئوخشاشلىقلىرى ۋە چېگرالار.
رادىئوكاربون ۋاقىت بېكىتىش، نۇمىزماتىكا (تەڭگە)، ئېپىگرافىيە (كىتابە) ۋە پاپىرۇس تەتقىقاتلىرى يازما مەنبەلەرنى سىناۋاتىدۇ.
ئەسەبىيەت دۆلەت شەكىللىنىشى ۋە مەغلۇپ دۆلەت ئەدەبىياتىدا، قەبىلە-دۆلەت مۇناسىۋىتى ئانالىزلىرىدا ئىشلىتىلمەكتە.
ۋەقف، شېرىكچىلىك ھوقۇقى ۋە سودا تورلىرىنىڭ ئورگان ئىقتىسادى (نورت، كۇران) نۇقتىسىدىن تەكشۈرۈلۈشى.
تەرجىمىھال لۇغەتلىرىنىڭ (ئون مىڭلىغان كىشى) تور ئانالىزى ۋە قوليازمىلارنىڭ رەقەملەشتۈرۈلۈشى يېڭى سوئاللارنى مۇمكىن قىلماقتا.