☪ئىسلام ۋە پەنلەر
ئىسلامىي ئىلىملەر · كلاسسىك نامى: ئەس-سىيرە · ئىلمۇت-تارىخ

سىيەر ۋە ئىسلام تارىخى

ئۆتمۈشنى مەنبەسى بىلەن ئوقۇش

سىيەر ھەزرىتى پەيغەمبەرنىڭ ھاياتىنى؛ ئىسلام تارىخى بولسا ئۇنىڭدىن كېيىنكى ئون تۆت ئەسىرنى تەتقىق قىلىدۇ. بۇ ساھە دىنىي بىر بايان، بىر تارىخ يېزىش ئەنئەنىسى ۋە زامانىۋى تارىخ ئۇسۇلىنىڭ قوللىنىش مەيدانى. ئىبنى ئىسھاقتىن ئىبنى خالدۇنغىچە كلاسسىك تارىخچىلىق مەنبە تەنقىدى ۋە جەمئىيەت نەزەرىيىسى بىلەن زامانىۋى تارىخچىلىققا يېقىنلاشتى؛ غەرب ئاكادېمىيىسىنىڭ دەسلەپكى ئىسلام تارىخىغا قاراتقان رېۋىزىيونىست ئوقۇشلىرى بولسا ئايرىم بىر مۇنازىرە ساھەسى. بۇ بەت ۋەقەلەرنى، مەنبەلەرنى ۋە ئوخشىمىغان شەرھلەرنى يانمۇ-يان سۇنىدۇ.

سەۋىيىلەر

ھەر تارماق ئۈچ سەۋىيىدە: ئاساسىي، ئوتتۇرا، يۇقىرى. سەۋىيە كارتىسىنى چېكىڭ؛ تېمىلار، ھەل قىلىنغان مىساللار ۋە شەخسىي تەرەققىياتقا تۆھپىلىرى ئېچىلىدۇ.

مەككىدىن مەدىنىگە

تۇغۇلۇشتىن ۋاپاتقىچە سىيەرنىڭ ئاساسىي سىزىقلىرى؛ مەككە دەۋرىنىڭ قىيىنچىلىقلىرى، ھىجرەت، مەدىنە جەمئىيىتى، كېلىشىملەر ۋە ئۇرۇشلار؛ خۇلەفائى راشىدىن دەۋرى.

بۇ سەۋىيىنىڭ تېمىلىرى

  1. جاھىلىيەت ئەرەبىستانى: جەمئىيەت ۋە دىن
  2. پەيغەمبەرلىكتىن بۇرۇنقى ھايات ۋە تۇنجى ۋەھىي
  3. مەككە دەۋرى: بويكوت ۋە ھىجرەت
  4. مەدىنە ۋەسىقىسى ۋە كۆپ خىللىق جەمئىيەت
  5. بەدر، ئۇھۇد، خەندەك، ھۇدەيبىيە، پەتىھ
  6. تۆت خەلىپە دەۋرى

شەخسىي تەرەققىيات ۋە ھاياتقا تۆھپىسى

ئۈلگە ۋە خاراكتېر

قىيىنچىلىق، سەۋر، كەچۈرۈش ۋە رەھبەرلىك مىساللىرىنى بىر ھايات ھېكايىسى ئارقىلىق كۆرۈش.

سۆھبەت ۋە ستراتېگىيە

ھۇدەيبىيە ۋە مەدىنە ۋەسىقىسى قىسقا مۇددەتلىك يول قويۇش بىلەن ئۇزۇن مۇددەتلىك ئۇتۇق پىرىنسىپىنى ئۆگىتىدۇ.

تارىخ ئېڭى

بۈگۈنكى مەزھەب، ھوقۇق ۋە سىياسەت مۇنازىرىلىرىنىڭ كېلىپ چىقىشىنى دەسلەپكى 40 يىلدا كۆرۈش.

ھەل قىلىنغان مىساللار

مەدىنە ۋەسىقىسى
1 · مەدىنە ۋەسىقىسى نېمىشقا «تۇنجى يازما ئاساسىي قانۇن» دەپ قارىلىدۇ؛ ئېتىرازلار قايسىلار؟
ھىجرەتتىن كېيىنلا (622) مۇسۇلمانلار، يەھۇدىي قەبىلىلىرى ۋە مۇشرىك ئەرەبلەر ئارىسىدا تۈزۈلگەن كېلىشىم: ئورتاق مۇداپىئە، دىنىي ئاپتونومىيە («يەھۇدىيلارنىڭ دىنى ئۆزلىرىگە»)، ئىختىلاپلارنىڭ پەيغەمبەرگە ئېلىپ بېرىلىشى. «ئاساسىي قانۇن» دېگۈچىلەر (ھەمىدۇللاھ): ئوخشىمىغان دىنىي گۇرۇپپىلارنى بىر سىياسىي بىرلىك (ئۈممەت) ئاستىدا ئېنىقلايدۇ. ئېتىراز: زامانىۋى ئاساسىي قانۇن ئۇقۇمى (ھوقۇق ئايرىمىسى، ھوقۇقلار تىزىملىكى) ئۈچۈن ئاناخرونىزم؛ ھۆججەت قەبىلىلەر ئارا بىر كېلىشىم. تېكىستنىڭ ھەقىقىيلىكى غەرب ئاكادېمىيىسىدىمۇ كەڭ قوبۇل قىلىنىدۇ (سېرجانت، لېكېر).
كۆپ خىللىق كېلىشىم؛ «ئاساسىي قانۇن» ئاتالغۇسى تالاش-تارتىشلىق
ھۇدەيبىيە ھېسابى
2 · ھۇدەيبىيە كېلىشىمى (628) مۇسۇلمانلار ئۈچۈن نېمىشقا ئاۋۋال مەغلۇبىيەتتەك كۆرۈنۈپ كېيىن غەلىبە دەپ قارالدى؟
شەرتلەر كۆرۈنۈشتە زىيانلىق: ئۆمرە قىلماي قايتىش، مەككىدىن قاچقان مۇسۇلمانلارنى قايتۇرۇش، مۇسۇلمانلاردىن قاچقانلارنىڭ قايتۇرۇلماسلىقى. نەتىجە: 10 يىللىق تىنچلىق تەبلىغنى ئەركىن قويدى؛ ئىككى يىلدا مۇسۇلمانلار سانى بىر نەچچە ھەسسە ئاشتى (628-يىلى 1400 كىشى بىلەن كەلگەن قوشۇن 630-يىلى 10000 كىشى بىلەن مەككىگە كىردى)؛ قۇرەيش كېلىشىمنى بۇزغاندا پەتىھ مەشرۇ بولدى. پەتىھ سۈرىسى بۇ كېلىشىمنى «ئوچۇق پەتىھ» دەپ ئاتايدۇ. ستراتېگىيە مەكتەپلىرى بۇ ۋەقەنى ئۇزۇن مۇددەتلىك ئۇتۇق ئۈچۈن قىسقا مۇددەتلىك يول قويۇشنىڭ مىسالى دەپ ئوقۇيدۇ.
تىنچلىق → تەبلىغ → ئۆسۈش → پەتىھ
شەكىلھىجرەت يولى ۋە خرونولوگىيە

مەككىدىن مەدىنىگە تەخمىنەن 450 كم لىق يول (622): سەۋر ئۆڭكۈرى ۋە دېڭىز بويى يولى. ئاستىدىكى لېنتا 570-يىلدىكى تۇغۇلۇشتىن 632-يىلغىچە ئاساسلىق بېكەتلەرنى كۆرسىتىدۇ: تۇنجى ۋەھىي (610)، ھىجرەت (622)، بەدر (624)، ھۇدەيبىيە (628)، مەككىنىڭ فەتھى (630).

ئاساسىي ئۇقۇملار

سىيەر مەنبەلىرى

ئىبنى ئىسھاق (ۋ. 767) تۇنجى سىستېمىلىق سىيەرنى يازدى؛ ئىبنى ھىشام ئۇنى رەتلىدى (ۋ. 833)؛ ۋاقىدى ئۇرۇشلارنى، ئىبنى سەئد تەرجىمىھاللارنى توپلىدى. ھەدىس توپلاملىرى سىيەردىن تېخىمۇ قاتتىق مەنبە ئۆلچىمىگە ئىگە؛ شۇڭا سىيەر تەپسىلاتلىرى ھەدىسكە قارىغاندا تېخىمۇ مۇنازىرىلىك.

خەۋەر ۋە ئىسناد ئۇسۇلى

كلاسسىك تارىخچىلار (تەبەرى) ۋەقەلەرنى سەنەدلىك رىۋايەتلەر بىلەن، كۆپىنچە بىر نەچچە نۇسخا بىلەن نەقىل قىلىدۇ؛ «بىز نەقىل قىلغۇچىنى مەسئۇل تۇتىمىز» دەيدۇ. بۇ زامانىۋى تارىخچىغا خام ماتېرىيال سۇنىدۇ، لېكىن تاللاشنى ئوقۇرمەنگە قالدۇرىدۇ.

ئۈممەت ۋە دۆلەت

پەيغەمبەر دەۋرى جامائىتى (ئۈممەت)، خىلاپەت (632–1924)، سۇلتانلىق ۋە زامانىۋى مىللىي دۆلەت: دىنىي جامائەت بىلەن سىياسىي ھاكىمىيەتنىڭ مۇناسىۋىتى ھەر دەۋردە ئوخشىمىغان شەكىلدە قۇرۇلدى. «ئىسلامدا دىن-دۆلەت ئايرىمىسى بارمۇ؟» سوئالىنىڭ جاۋابى بۇ تارىخقا باغلىق.

ئىبرەت ۋە تارىخ پەلسەپىسى

قۇرئان ئۆتكەن جەمئىيەتلەرنى «ئىبرەت» ئۈچۈن بايان قىلىدۇ (يۈسۈف 12:111). ئىبنى خالدۇن بۇنى سەۋەبىي جەمئىيەت ئىلمىگە ئايلاندۇردى: تارىخ «خەۋەرلەرنىڭ نەقلى» ئەمەس، «ئىجتىمائىي ۋەقەلەرنىڭ سەۋەبلىرىنى چۈشىنىش».

مىساللار ۋە ھېسابلار

بىر ۋەقەنىڭ مەنبەلىرىنى تارازىغا سېلىش
1 · بەدر ئۇرۇشىدا (624) مۇسۇلمانلارنىڭ 313 كىشى ئىكەنلىكى نەدىن مەلۇم؛ سان ئىشەنچلىكمۇ؟
مەنبەلەر: بۇخارىدىكى بەرا ئىبنى ئازىب رىۋايىتى («تالۇتنىڭ قوشۇنىچىلىك، 310 نەچچە»)، ئىبنى ئىسھاقنىڭ ئىسىم تىزىملىكى (314 كىشى). ھەدىس ساغلام، تىزىملىك تەپسىلىي ۋە ئىسىملار كېيىنكى ئەۋلادلاردا «ئەھلى بەدر» سۈپىتى بىلەن ئىزلەنگەنلىكى ئۈچۈن (مائاش خاتىرىلىرى، ھەزرىتى ئۆمەرنىڭ دىۋانى) سان تارىخىي جەھەتتىن كۈچلۈك. قۇرەيشنىڭ 950–1000 كىشىلىك سانى بولسا ئانچە ئېنىق ئەمەس (مۆلچەرگە تايىنىدۇ). تارىخ ئۇسۇلى: مەمۇرىي خاتىرە ئىزىغا ئىگە ئۇچۇر بايانغا تايانغان ئۇچۇردىن ئىشەنچلىك.
313–314 كۈچلۈك؛ قارشى تەرەپ سانى مۆلچەر
ئەندەلۇستا بىللە ياشاش
2 · «كونۋىۋېنسىيا» (مۇسۇلمان-يەھۇدىي-خرىستىئان بىرلىكى) ئەپسانىمۇ ياكى ھەقىقەتمۇ؟
ھەقىقىي تەرىپى: 10-ئەسىر كوردوبادا يەھۇدىي ۋەزىر (ھەسداي ئىبنى شاپرۇت)، خرىستىئان تەرجىمانلار، ئورتاق پەن؛ ياۋروپانىڭ ئەڭ چوڭ كۇتۇپخانىسى؛ 12-ئەسىر تولېدو تەرجىمە مەكتىپى. ئەپسانە تەرىپى: زىممىي ئورنى باراۋەرلىك ئەمەس ئىدى (جىزيە، چەكلىمىلەر)؛ 1066 گرانادا قىرغىنچىلىقى، مۇرابىت ۋە مۇۋەھھىد دەۋرلىرىدە بېسىم. تەڭپۇڭلۇق: شۇ دەۋر ياۋروپا ئۆلچىمىگە كۆرە پەۋقۇلئاددە كەڭ قورساق، زامانىۋى باراۋەرلىك ئۆلچىمىگە كۆرە ئەمەس. تارىخچىلار (مېنوكال تەرەپتار، فېرناندېز-مورېرا قارشى) قۇتۇپلاشقان؛ ئوتتۇرا قاراش: دەۋرىي ۋە شەرتلىك بىر بىرلىك.
شەرتلىك ۋە دەۋرىي؛ نە پۈتۈنلەي ئەپسانە نە ئىدېئاللاشتۇرۇلغاندەك
خىلاپەتنىڭ ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇشى
3 · 1924-يىلى خىلاپەت نېمىشقا ئەمەلدىن قالدۇرۇلدى ۋە ئىسلام دۇنياسى قانداق ئىنكاس قايتۇردى؟
سەۋەبلەر: ئوسمانلىنىڭ يىمىرىلىشى، تۈركىيە چوڭ مىللەت مەجلىسىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى چۈشەنچىسى، خىلاپەتنىڭ سىياسىي دەۋاسى يوق سىمۋوللۇق ئورۇنغا ئايلىنىشى (1922-يىلى سۇلتانلىق ئەمەلدىن قالدۇرۇلغان). ئىنكاسلار: ھىندىستان خىلاپەت ھەرىكىتىدە ئۈمىدسىزلىنىش، قاھىرە (1926) ۋە مەككە قۇرۇلتايلىرىدا يېڭى خەلىپە ئىزدەش نەتىجىسىز قالدى؛ ئەلى ئابدۇرازىق «ئىسلام ۋە ھۆكۈمەت ئاساسلىرى» (1925) بىلەن خىلاپەتنىڭ دىنىي مەجبۇرىيەت ئەمەسلىكىنى ياقلىدى ۋە ئەزھەردىن چىقىرىۋېتىلدى؛ رەشىد رىزا خىلاپەتنىڭ زۆرۈرلۈكىنى يازدى. مۇنازىرە بۈگۈنكى سىياسىي ئىسلام ئېقىملىرىنىڭ قۇرغۇچى سوئالى.
سىياسىي رېئاللىق + ئىگىلىك ھوقۇقى نەزەرىيىسى؛ ئىنكاسلار بۆلۈنگەن

قۇرئان ۋە ھەدىستە

يۈسۈف 12:111
شۈبھىسىزكى، ئۇلارنىڭ قىسسىلىرىدە ئەقىل ئىگىلىرى ئۈچۈن ئىبرەت بار…
تارىخنىڭ ئىبرەت مەقسىتىدە بايان قىلىنىشى؛ كلاسسىك تارىخچىلىقنىڭ دىداكتىك خاراكتېرىنىڭ ئاساسى.
ئال ئىمران 3:137
سىلەردىن بۇرۇن نۇرغۇن سۈننەتلەر (ئىجتىمائىي قانۇنىيەتلەر) ئۆتۈپ كەتتى. زېمىندا سەير قىلىپ، ئىنكار قىلغۇچىلارنىڭ ئاقىۋىتىنىڭ قانداق بولغانلىقىغا قاراڭلار.
«سۈنەن» ئىجتىمائىي قانۇنىيەتلەر دەپ ئوقۇلىدۇ؛ ئىبنى خالدۇننىڭ سەۋەبىي تارىخ چۈشەنچىسىنىڭ قۇرئانىي مەنبەسى دەپ قارىلىدۇ.
ئەھزاب 33:21
شۈبھىسىزكى، ئاللاھنىڭ رەسۇلىدا سىلەر ئۈچۈن گۈزەل بىر ئۈلگە بار…
سىيەرنىڭ دىنىي رولى: پەيغەمبەرنىڭ ھاياتى ئۈلگە سۈپىتىدە ئوقۇلىدۇ (ئۇسۋەئى ھەسەنە).
ھەدىس (بۇخارى)
ئىنسانلارنىڭ ئەڭ ياخشىسى مېنىڭ دەۋرىمدىكىلەر، ئاندىن ئۇلارغا ئەگەشكەنلەر، ئاندىن ئۇلارغا ئەگەشكەنلەردۇر.
دەسلەپكى ئۈچ ئەۋلادنىڭ نوپۇزى؛ «سەلەف» ئۇقۇمى ۋە تارىخىي ئىدېئال دەۋر پىكرىنىڭ مەنبەسى.

ئاساسىي ئەسەرلەر

ئەس-سىيرەتۇن-نەبەۋىييەئىبنى ئىسھاق / ئىبنى ھىشام، 8–9-ئەسىرلەر

سىيەرنىڭ ئاساسىي مەنبەسى.

تارىخۇر-رۇسۇل ۋەل-مۇلۇكتەبەرى، 10-ئەسىر

ئۇنىۋېرسال تارىخ؛ رىۋايەت ئۇسۇلى بىلەن.

مۇقەددىمەئىبنى خالدۇن، 1377

تارىخ پەلسەپىسى ۋە جەمئىيەت ئىلمى؛ دۇنيا كلاسسىكى.

The Venture of Islamخودگسون، 1974

زامانىۋى ئاكادېمىك ئىسلام تارىخىنىڭ ئەڭ تەسىرلىك سىنتېزى.

ئېقىملار ۋە ئۇسۇللار

ئەنئەنىۋى سىيەر

رىۋايەت ئاساسلىق، دىنىي-دىداكتىك؛ مەدرىسە ۋە خەلق مائارىپىنىڭ مەنبەسى.

خالدۇنچى جەمئىيەت تارىخى

سەۋەبىي، ئىجتىمائىي-ئىقتىسادىي چۈشەندۈرۈش؛ زامانىۋى سوتسىئولوگىيە بىلەن تۇغقان.

شەرقشۇناس ۋە رېۋىزىيونىست

مەنبە گۇمانچىلىقى، ماددىي دەلىل تەكىتى؛ ھەددىدىن ئاشقان شەكىللىرى تاشلاندى.

زامانداش مۇسۇلمان ئاكادېمىيىسى

مەنبە تەنقىدىنى قوبۇل قىلىدۇ، ئەنئەنىۋى خرونولوگىيەنى ياقلايدۇ؛ ھەمىدۇللاھ، سەزگىن، خودگسون بىلەن دىئالوگ.

يېڭى مەسىلىلەر ۋە ئوخشىمىغان قاراشلار

سىيەرنىڭ تارىخىيلىقى

دەسلەپكى مەنبەلەرنىڭ كېيىن توپلانغانلىقى.

قاراشلار

رېۋىزىيونىستلار گۇمانچى؛ ماددىي دەلىللەر (قوليازما، تەڭگە) ئاساسىي رامكىنى قوللايدۇ؛ تەپسىلاتلار مۇنازىرىلىك.

ئالتۇن دەۋر ۋە چېكىنىش

ئىسلام مەدەنىيىتى قاچان ۋە نېمىشقا «چېكىندى»؟

قاراشلار

غەززالىنى ئەيىبلەيدىغان تېزىس زور دەرىجىدە تاشلاندى؛ موڭغۇل، ئىقتىسادىي يوللار، مەتبەئەنىڭ كېچىكىشى، ئورگان جانلىقلىقى (كۇران) قاتارلىق كۆپ سەۋەبلىك چۈشەندۈرۈشلەر رىقابەتلىشىدۇ.

خىلاپەت ۋە دىن-دۆلەت

خىلاپەت دىنىي مەجبۇرىيەتمۇ ياكى تارىخىي ئورگانمۇ؟

قاراشلار

ئابدۇرازىق يولى تارىخىي دەپ قارايدۇ؛ سىياسىي ئىسلام ئېقىملىرى مەجبۇرىي دەيدۇ؛ كۆپچىلىك ئۆلىما «زۆرۈر، لېكىن شەكلى جانلىق» دەيدۇ.

بۈگۈن

ئىسلام تارىخى بۈگۈن ئۈچ يەردە يېزىلماقتا: ئاكادېمىك تارىخچىلىق (مەنبە تەنقىدى، رەقەملىك قوليازمىلار)، ئاممىۋى خاتىرە (تېلېۋىزىيە تىياتىرلىرى، ئاممىباب كىتابلار، كىملىك سىياسىتى) ۋە دىنىي مائارىپ (سىيەر دەرسلىرى). ئۈچى ئوخشاش ۋەقەلەرنى ئوخشىمىغان مەقسەتتە بايان قىلىدۇ؛ تارىخچىلار بۇ پەرقنى تونۇشنى تارىخ ساۋاتىنىڭ تۇنجى قەدىمى دەپ قارايدۇ.

باھا

ئىسلام تارىخى ھەم بىر دىننىڭ ھەم بىر مەدەنىيەتنىڭ تارىخى؛ ئىككىسىنى ئايرىشمۇ، بىر-بىرىگە قايتۇرۇشمۇ ئېزىقتۇرىدۇ. ئىدېئاللاشتۇرۇلغان ئالتۇن دەۋر بايانى بىلەن ئۈزلۈكسىز يىمىرىلىش بايانى ئوخشاش خاتالىقنى سادىر قىلىدۇ: بىرلا ھېكايە ئىزدەيدۇ. مەنبەلەر بىللە ياشايدىغان كۆپ خىل ھېكايىلەرنى سۇنىدۇ.

بۇ تارماقنىڭ كىچىك سىنىقى

0 / 3نومۇر
1

تۇنجى سىستېمىلىق پەيغەمبەر تەرجىمىھالىنى كىم يازدى؟

ئىبنى ئىسھاق (ۋ. 767) تۇنجى سىيەرنى يازدى؛ ئىبنى ھىشام ئۇنى رەتلەپ بۈگۈنكى شەكلىگە كەلتۈردى.
2

ئىبنى خالدۇننىڭ دۆلەتلەرنىڭ يۈكسىلىش ۋە يىمىرىلىشىنى چۈشەندۈرگەن ئۇقۇمى قايسى؟

ئەسەبىيەت (گۇرۇپپا ھەمكارلىقى) دۆلەتلەرنى قۇرىدۇ؛ ھەشەمەت ۋە شەھەرلىشىش بىلەن ئاجىزلىغاندا دۆلەت يىمىرىلىدۇ.
3

مەدىنە ۋەسىقىسى نېمىنى تەرتىپكە سالىدۇ؟

مەدىنە ۋەسىقىسى ھىجرەتتىن كېيىن ئوخشىمىغان دىنىي گۇرۇپپىلارنىڭ ھوقۇقلىرىنى ۋە ئورتاق مۇداپىئەنى تەرتىپكە سالغان كېلىشىم.

ئاتالغۇ لۇغىتى

سىيەر
ھەزرىتى پەيغەمبەرنىڭ ھاياتى ۋە ئۇنى تەتقىق قىلىدىغان ئىلىم.
مەغازى
پەيغەمبەر دەۋرى ئۇرۇشلىرىنىڭ تارىخى.
ئەسەبىيەت
ئىبنى خالدۇندا گۇرۇپپا ھەمكارلىقى.
خىلاپەت
پەيغەمبەردىن كېيىنكى سىياسىي-دىنىي رەھبەرلىك ئورگىنى (632–1924).
زىممىي
ئىسلام دۆلىتىدە قوغدىلىدىغان غەيرى مۇسۇلمان ئورنى.
ۋەقف
كىرىمنى مۇددەتسىز خەيرلىك ئىشقا بېغىشلاش.
ئىسلامىي ئىلىملەر

سىيەر ۋە ئىسلام تارىخى ۋە زامانىۋى پەن

بۇ ئىلىم تارمىقىنىڭ زامانىۋى پەنلەر بىلەن كېسىشكەن نۇقتىلىرى: ئورتاق سوئاللار، ئۇسۇل ئوخشاشلىقلىرى ۋە چېگرالار.

1
تارىخ ئۇسۇلى ۋە ئارخېئولوگىيە

رادىئوكاربون ۋاقىت بېكىتىش، نۇمىزماتىكا (تەڭگە)، ئېپىگرافىيە (كىتابە) ۋە پاپىرۇس تەتقىقاتلىرى يازما مەنبەلەرنى سىناۋاتىدۇ.

2
سوتسىئولوگىيە ۋە سىياسەت ئىلمى

ئەسەبىيەت دۆلەت شەكىللىنىشى ۋە مەغلۇپ دۆلەت ئەدەبىياتىدا، قەبىلە-دۆلەت مۇناسىۋىتى ئانالىزلىرىدا ئىشلىتىلمەكتە.

3
ئىقتىساد تارىخى

ۋەقف، شېرىكچىلىك ھوقۇقى ۋە سودا تورلىرىنىڭ ئورگان ئىقتىسادى (نورت، كۇران) نۇقتىسىدىن تەكشۈرۈلۈشى.

4
رەقەملىك گۇمانىتار پەنلەر

تەرجىمىھال لۇغەتلىرىنىڭ (ئون مىڭلىغان كىشى) تور ئانالىزى ۋە قوليازمىلارنىڭ رەقەملەشتۈرۈلۈشى يېڭى سوئاللارنى مۇمكىن قىلماقتا.