پسىخولوگىيە زېھىن، ھەرىكەت ۋە ھېسسىياتنى تەتقىق قىلىدۇ. ئىسلام تەپەككۇرىدا «ئىلمۇن-نەفس» ھەم پەلسەپىۋى (ئىبنى سىنانىڭ ئىچكى سەزگۈلەر نەزەرىيىسى) ھەم ئەمەلىي (بەلخى ۋە رازىنىڭ روھىي تېبابىتى، غەززالىنىڭ قەلب ۋە نەپس ئانالىزى) بىر ئەنئەنە شەكىللەندۈردى؛ بىمارىستانلاردا روھىي كېسەللەر مۇزىكا ۋە سۇ ئاۋازى بىلەن داۋالاندى. بۈگۈن پسىخولوگىيە تەجرىبىۋى ۋە نېۋرولوگىيىلىك بىر پەن؛ ئىسلام پسىخولوگىيىسى بولسا فىترەت، نەپس مەرتىۋىلىرى ۋە مەنىۋىيەتنى داۋالاشقا قوشۇشقا تىرىشىدۇ.
ھەر تارماق ئۈچ سەۋىيىدە: ئاساسىي، ئوتتۇرا، يۇقىرى. سەۋىيە كارتىسىنى چېكىڭ؛ تېمىلار، ھەل قىلىنغان مىساللار ۋە شەخسىي تەرەققىياتقا تۆھپىلىرى ئېچىلىدۇ.
قانداق ئۆگىنىمىز، قانداق ئۇنتۇيمىز، ئادەتلەر قانداق قۇرۇلىدۇ ۋە بۇزۇلىدۇ؟ ئۆز زېھنىڭنى ئۈنۈملۈك ئىشلىتىشنىڭ پېنى.
ئارىلىقلىق تەكرارلاش ۋە ئۆزىنى سىناش، سائەتلەپ ئوقۇشتىن ئۈنۈملۈك.
مۇھىتنى لايىھىلەش ئىرادە كۈچىگە تايىنىشتىن ئىشەنچلىك.
ھېسسىياتنى ئاتاش (بەلگە قويۇش) ئۇنىڭ شىددىتىنى ئۆلچىگىلى بولىدىغان دەرىجىدە ئازايتىدۇ.
سولدا قۇرئاندىكى ئۈچ نەپس: ئەممارە (ئىمپۇلسىۋ)، لەۋۋامە (ئۆزىنى تەنقىد قىلغۇچى)، مۇتمەئىننە (خاتىرجەم). ئوڭدا بىلىش-ھەرىكەت تېراپىيىسىنىڭ ئايلانمىسى: قوزغاتقۇچ → پىكىر → ھېسسىيات → ھەرىكەت. ئىككى مودېل ئوخشىمىغان تىللاردا ئوخشاشراق بىر ئۆزىنى تەڭشەشنى بايان قىلىدۇ.
ئۆزىمىزنى قانداق بىلىمىز؟ دىققەت، ھوشيارلىق ۋە ئۆزىنى كونترول قىلىش؛ ئىبنى سىنانىڭ «ئۇچار ئادەم»ى بىلەن زامانىۋى ئۆزلۈك پسىخولوگىيىسى ئوخشاش سوئالنى سورايدۇ.
تەكرار، ئارىلىقلىق مۇستەھكەملەش ۋە مەنىلەندۈرۈش خاتىرىنى كۈچەيتىدۇ (ئېببىنگخاۋس ئۇنتۇش ئەگرى سىزىقى). ھاپىزلىق ئەنئەنىسى مىڭلارچە يىلدىن بۇيان بۇ پىرىنسىپلارنى قوللىنىدۇ.
قورقۇنچ، غەزەپ، خۇشاللىق ۋە قايغۇ ھەم بەدەنلىك ھەم بىلىشلىك. ئېھتىياجلار ئىيېرارخىيىسى (ماسلوۋ) بىلەن ئىسلامدىكى «زەرۇرىيات-ھاجىيات-تەھسىنىيات» تەرتىپى ئوخشاش بىر لوگىكا تۇتىدۇ.
دېپرېسسىيە ۋە ئەندىشە بۇزۇلمىلىرى مېڭە، تەپەككۇر ۋە مۇھىت ئۆزئارا تەسىرى. بىلىش-ھەرىكەت تېراپىيىسى (CBT)، دورا ۋە ئىجتىمائىي قوللاش بىللە ئىشلەيدۇ.
بۇ بۆلۈم تارماقنىڭ ئىسلام تەپەككۇرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ئايرىم تۇتىدۇ: مەنبە تېكىستلەر، مەدەنىيەت تارىخى، سېلىشتۇرما كارتىلىرى ۋە يېڭى نەزەرىيەلەرنىڭ ماسلىق باھاسى. تەسۋىرلىگۈچى، ھۆكۈم چىقارمايدۇ.
رازى ئەت-تىببۇر-رۇھانىدە ھېرىسلەرنى باشقۇرۇش، بەلخى بەدەن-روھ ساغلاملىقى كىتابىدا دېپرېسسىيەنى سىرتقى ۋە ئىچكى (بۈگۈنكى رېئاكتىپ/ئېندوگېن) دەپ ئايرىدى؛ ئىككىسىمۇ سوماتىك بەلگىلەرنى روھىي سەۋەبكە باغلىدى.
ئورتاق سەزگۈ، خىيال، تەسەۋۋۇر (مۇتەخەييىلە)، ۋەھم ۋە خاتىرە: ئىدراكنىڭ بىر تەرەپ قىلىنىش باسقۇچلىرى. تومۇر بىلەن ھېسسىيات تېپىش (ئاشىق بولغان كىشىنىڭ ئىسمى تىلغا ئېلىنغاندا تومۇرنىڭ تېزلىشىشى) ھېكايىسى يالغان تېپىش ماشىنىسىنىڭ پىرىنسىپىنى ئەسلىتىدۇ.
باغداد (8-ئەسىر) ۋە قاھىرەدە روھىي كېسەللەر زەنجىرسىز، باغچە ۋە سۇ ئاۋازى بىلەن داۋالاندى؛ ئەدىرنە دارۇششىفاسىدا (1488) مۇقاملار بىلەن مۇزىكا تېراپىيىسى: كېسەللىككە قاراپ مۇقام تاللاش (ئەۋلىيا چەلەبى بايان قىلىدۇ).
ئىھيادا قەلب، نەپس، ئەقىل ۋە روھ ئۇقۇملىرى؛ يامان خۇيلارنىڭ «زىددى بىلەن داۋالىنىشى» (بېخىللىققا قارشى بېرىش)، ئادەت شەكىللەندۈرۈش ۋە ئۆز-كۆزىتىش (مۇراقەبە، مۇھاسەبە): بۈگۈنكى ئادەت ۋە ھوشيارلىق ئەدەبىياتىنىڭ باشلامچىسى.
بەدەن ۋە روھ ساغلاملىقىنىڭ پۈتۈنلۈكى؛ ئەندىشە، ۋەسۋەسە ۋە دېپرېسسىيەنىڭ تۈرگە ئايرىلىشى ۋە بىلىش تېراپىيىسى تەكلىپلىرى.
كىتابۇن-نەفس: ئىدراك، ئىچكى سەزگۈلەر، خاتىرە ۋە ئۆزلۈك ئېڭى نەزەرىيىسى؛ مېلانخولىيە ۋە ئىشق كېسىلى ھەققىدە كىلىنىكىلىق خاتىرىلەر.
نەپس، قەلب ۋە خۇي نەزەرىيىسى؛ ئادەت ۋە خاراكتېر تەربىيىسى ئۇسۇلى؛ ئىچكى كۆزىتىش.
«كەسلەنچۈك ئۇۋىسىدىكى مۇسۇلمان پسىخولوگلار» (1979) بىلەن غەرب پسىخولوگىيىسىنىڭ تەنقىدىي قوبۇلىنى باشلىدى؛ بەلخىنى قايتا كەشىپ قىلدى؛ ئىسلام پسىخولوگىيىسى ساھەسىنىڭ قۇرغۇچىسى.
فرېيد: ئاڭسىز تۈرتكىلەر (ئىد) بىلەن ئىجتىمائىي بېسىم (سۇپېرئېگو) توقۇنۇشىدۇ. ھەرىكەتچىلىك: ئىنسان بوش تاختا. ئېۋولىيۇتسىيە پسىخولوگىيىسى: ماسلاشقان زېھىن.
ھېدونىك (ھوزۇر، ئاغرىقتىن قېچىش) ۋە ئېۋدايمونىك (مەنە، تەرەققىيات) ياخشى بولۇش؛ سېلىگماننىڭ PERMA مودېلى.
ئاساسىي ئېقىم پسىخولوگىيە روھ ئۇقۇمىنى ئىشلەتمەيدۇ؛ زېھىن مېڭىنىڭ پائالىيىتى.
دەلىللىك ئۇسۇللار: CBT، دورا، ئىجتىمائىي قوللاش؛ مەنىۋىيەت ياردەمچى ئامىل بولۇشى مۇمكىن.
ئوي-ھېسسىيات-ھەرىكەت دەۋرىيلىكىنى ئۆزگەرتىش؛ قوبۇل قىلىش ۋە قەتئىيلىك تېراپىيىسى، سخېما تېراپىيىسى.
بەلخى ۋە غەززالىنىڭ ئۇسۇللىرى بىلەن تارىخىي داۋاملىق؛ ئىسلامىي ماسلاشتۇرۇشلىرى (دىنىي CBT) كىلىنىكىلىق تەتقىقاتلاردا سىنالماقتا.
زېھىن پۈتۈنلەي نېرۋا جەريانلىرى؛ ئىرادە بىر خىيال.
مەسئۇلىيەت ۋە روھ ئەقىدىسى بىلەن توقۇنۇشىدۇ. نېۋرولوگىيەنىڭ مەلۇماتلىرى قوبۇل قىلىنىدۇ؛ «پۈتۈنلەي» دەۋاسى پەلسەپىۋى سانىلىدۇ.
كۈچلۈك تەرەپلەر، مىننەتدارلىق، مەنە ۋە ياخشى بولۇش تەتقىقاتلىرى (سېلىگمان، 1998–).
شۈكۈر، سەۋر، تەۋەككۈل ۋە قانائەت ئۇقۇملىرى بىلەن بىۋاسىتە ماس كېلىدۇ؛ مىننەتدارلىق كۈندىلىكى تەتقىقاتلىرى ئىسلامىي ئەمەلىيەت بىلەن ئوخشىشىدۇ.
زېھىن ئەجدادلىرىمىزنىڭ مۇھىتىغا ماسلاشقان مودۇللاردىن تۈزۈلىدۇ.
فىترەت ئۇقۇمى بىلەن قىسمەن ماس كېلىدۇ (تۇغما مايىللىقلار)، ئەخلاقنىڭ پەقەت كۆپىيىش مۇۋەپپەقىيىتى بىلەن چۈشەندۈرۈلۈشى زىددىيەت پەيدا قىلىدۇ.
دەسلەپكى ئاسراش مۇناسىۋەتلىرى ئۆمۈرلۈك مۇناسىۋەت ئەندىزىلىرىنى شەكىللەندۈرىدۇ (بولبى).
ئانا ھەققى، ئېمىتىش مۇددىتى (ئىككى يىل، بەقەرە 2:233) ۋە ئائىلە پۈتۈنلۈكى تەكىتى بىلەن ماس.
ھۆكۈمسىز ئانلىق ھوشيارلىق؛ بېسىم ئازايتىش، دېپرېسسىيە قايتىلىنىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش.
مۇراقەبە، خۇشۇ ۋە زىكىر ئەمەلىيەتلىرى بىلەن ئوخشاش؛ بۇددىست كېلىپ چىقىشى بەزى ئالىملارچە سوراققا تۇتۇلىدۇ، تېخنىكا سۈپىتىدە قوبۇل كۆرىدۇ.
پسىلوسىبىن ۋە MDMA بىلەن دېپرېسسىيە ۋە جاراھەت داۋالاش سىناقلىرى (2020-يىللار).
ئەقىلنى قاپلايدىغان ماددىلارنىڭ چەكلىمىسى بىلەن توقۇنۇشىدۇ؛ تىببىي زۆرۈرىيەت ئىستىسناسى مۇنازىرە قىلىنماقتا، تېخى كەڭ پەتىۋا يوق.
دىندارلىقنىڭ روھىي ساغلاملىق بىلەن مۇناسىۋىتى؛ ئاكتىپ/پاسسىپ دىنىي تاقابىل تۇرۇش ئۆلچەكلىرى.
تەۋەككۈل، دۇئا ۋە جامائەت قوللىشىنىڭ قوغدىغۇچى تەسىرى نەتىجىلەر بىلەن قوللىنىدۇ؛ پاسسىپ شەكىللەر (ئاللاھنىڭ جازاسى دەپ كۆرۈش)مۇ ئېنىقلانماقتا.
باھالار زامانىۋى مۇسۇلمان ئالىملار ۋە فىقھ ئاكادېمىيەلىرىنىڭ كەڭ تارقالغان قاراشلىرىنى خۇلاسىلەيدۇ؛ بىرلا رەسمىي قاراش يوق. «ماس»: ئەقىدە بىلەن زىددىيەت كۆرۈلمەيدۇ. «ئىجتىھادقا باغلىق»: ئالىملار ئارىسىدا ئوخشىمىغان قاراشلار بار. «زىددىيەتلىك»: كەڭ تارقالغان تەپسىر بىلەن توقۇنۇشىدۇ ياكى پەلسەپىۋى دەۋا كۆتۈرىدۇ.
خەلقئارا ئىسلام پسىخولوگىيىسى جەمئىيىتى (2017) ۋە تۈركىيەدىكى مەنىۋى مەسلىھەتچىلىك پروگراممىلىرى كلاسسىك مىراسنى كىلىنىكىلىق قوللىنىش بىلەن ئۇچراشتۇرۇشقا تىرىشماقتا. مۇنازىرە ئىسلام پسىخولوگىيىسىنىڭ «ئايرىم بىر پەنمۇ، مەدەنىيەت ماسلاشتۇرۇشىمۇ» ئىكەنلىكى نۇقتىسىدا.
نەپسنى تونۇش ئۇنى ئەيىبلەش ئەمەس باشقۇرۇش. بەلخىنىڭ مىڭ يىل بۇرۇن يازغىنى بىلەن زامانىۋى بىلىش تېراپىيىسى ئوخشاش مەسلىھەتتە ئۇچرىشىدۇ: ساغلام چاغدا زېھنىڭگە دورا توپلا؛ بوران كەلگەندە تەييار بولىسەن.