يەر پەنلىرى يەرنىڭ قۇرۇلمىسى، تاشلىرى، كىلىماتى ۋە ئۆزگىرىشىنى؛ جۇغراپىيە بولسا ماكان ۋە ئىنسان-مۇھىت مۇناسىۋىتىنى تەتقىق قىلىدۇ. مۇسۇلمان ئالىملار يەرنىڭ ئايلانمىسىنى ئۆلچىدى، قېزىلمىلاردىن كونا دېڭىزلارنى چىقاردى، تاغلارنىڭ شەكىللىنىشىنى چۈشەندۈردى، دۇنيا خەرىتىلىرى سىزدى ۋە كىلىمات بەلبەغلىرىنى ئېنىقلىدى. بۈگۈن تاختا تېكتونىكىسى، چوڭقۇر ۋاقىت ۋە كىلىمات ئۆزگىرىشى ساھەنىڭ مەركىزىدە؛ مۇھىت ئەخلاقى بولسا ئىسلام تەپەككۇرى بىلەن كۈچلۈك ئەكس سادا بېرىدۇ.
ھەر تارماق ئۈچ سەۋىيىدە: ئاساسىي، ئوتتۇرا، يۇقىرى. سەۋىيە كارتىسىنى چېكىڭ؛ تېمىلار، ھەل قىلىنغان مىساللار ۋە شەخسىي تەرەققىياتقا تۆھپىلىرى ئېچىلىدۇ.
خەرىتە ئوقۇش، كىلىمات تۈرلىرى، سۇ ئايلىنىشى ۋە ئاپەت بىلىمى. ساياھەتتىن يەر تەۋرەش تەييارلىقىغىچە كۈندىلىك جۇغراپىيە.
ياشاۋاتقان رايونىڭنىڭ يەر يېرىقى، كەلكۈن ۋە يەر كۆچۈش خەۋپىنى بىلىش؛ جىددىي ئەھۋال سومكىسى ۋە پىلان تۈزۈش.
خەرىتە، كىلىمات ۋە پەسىل بىلىمى توغرا ۋاقىت ۋە يول تاللاشنى تەمىنلەيدۇ.
سۈيۈڭنى نەدىن ئالىدىغانلىقىڭنى، ئەخلەتنىڭ نەگە بارىدىغانلىقىنى بىلىش مەسئۇلىيەتچان پۇقرالىقنىڭ ئاساسى.
ئېگىزلىكى مەلۇم بىر تاغنىڭ چوققىسىدىن ئۇپۇققا قاراش بۇلۇڭى (ئۇپۇق پەسىيىشى) ئۆلچىنىدۇ؛ ئېگىزلىك ۋە بۇلۇڭدىن يەر شارىنىڭ رادىئۇسى ھېسابلىنىدۇ. بىرۇنى 1020-يىللاردا تەخمىنەن 6.340 كم تاپقان؛ بۈگۈنكى قىممىتى 6.371 كم.
يەر پوستى ھەرىكەتلىنىدىغان تاختىلاردىن تۈزۈلىدۇ؛ يەر تەۋرەش، ۋۇلقان ۋە تاغلار تاختا چېگرىلىرىدا تۇغۇلىدۇ. ۋېگېنېرنىڭ قۇرۇقلۇق سۈرۈلۈشى (1912) 1960-يىللاردا دېڭىز تېگى كېڭىيىشى بىلەن ئىسپاتلاندى.
ماگما، چۆكمە ۋە ئۆزگەرگەن تاشلار بىر-بىرىگە ئايلىنىدۇ. رادىئومېتىرىك تارىخلاش يەرنىڭ يېشىنى 4.54 مىليارد يىل دەپ بېرىدۇ.
پارلىنىش، قويۇقلىشىش، يېغىن ۋە ئېقىن؛ پارنىك ئېففېكتى پلانېتنى ياشاشقا بولىدىغان قىلىدۇ، ئارتۇقى قىزىتىدۇ. كىلىمات ئاتموسفېرا-ئوكيان ئۆزئارا تەسىرىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ئەندىزىسى.
كەڭلىك-ئۇزۇنلۇق، پروئېكسىيەلەر ۋە مىقياس. شارنى تەكشىلىككە يۆتكەش ھەمىشە بۇزۇلۇش پەيدا قىلىدۇ؛ پروئېكسىيە تاللىشى ئاڭلىق بولۇشى كېرەك.
بۇ بۆلۈم تارماقنىڭ ئىسلام تەپەككۇرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ئايرىم تۇتىدۇ: مەنبە تېكىستلەر، مەدەنىيەت تارىخى، سېلىشتۇرما كارتىلىرى ۋە يېڭى نەزەرىيەلەرنىڭ ماسلىق باھاسى. تەسۋىرلىگۈچى، ھۆكۈم چىقارمايدۇ.
شار ئىكەنلىكىدە ئالىملار ئارىسىدا ئىجما بار ئىدى (ئىبنى ھەزم بۇنى ئوچۇق يازىدۇ)؛ مەئمۇن ۋە بىرۇنى ئايلانمىنى ئۆلچىدى. «تۈز يەر» ھېچقاچان ئاساسىي ئېقىم ئىسلام ئالىملىرىنىڭ قارىشى بولمىغان.
بىرۇنى ھىندىستان تۈزلەڭلىكىنىڭ كونا بىر دېڭىز ئىكەنلىكىنى قېزىلما ۋە چۆكمىلەردىن چىقاردى؛ ئىبنى سىنا تاغلارنىڭ ئېروزىيە، چۆكۈش ۋە كۆتۈرۈلۈش بىلەن ناھايىتى ئۇزۇن ۋاقىتتا شەكىللەنگەنلىكىنى يازدى (شىفا، تەبىئىييات).
ئىدرىسىنىڭ Tabula Rogeriana سى (1154) ئۈچ ئەسىر ئەڭ توغرا دۇنيا خەرىتىسى؛ پىرى رەئىسنىڭ 1513 خەرىتىسى ئامېرىكا قىرغاقلىرىنى كۆرسىتىدۇ؛ كاتىب چەلەبى جىھاننۇما بىلەن ئوسمانلى جۇغراپىيىسىنى زامانىۋىلاشتۇردى.
كارىز يەر ئاستى قاناللىرى، نىل ئۆلچىگۈچى (861)، ساقىيە چاقلىرى؛ سۇ ئىسراپى ئېقىن سۇدىمۇ چەكلىك؛ ھىما قوغداش رايونلىرى ۋە دەرەخ تىكىش رىغبىتى («قىيامەت قوپۇۋاتقاندا قولۇڭدىكى كۆچەتنى تىك»).
يەرنىڭ رادىئۇسى، گېئولوگىيىلىك ۋاقىت سەزگۈسى، مىنېرالوگىيە (كىتابۇل-جەماھىر)، ھىندىستاننىڭ جۇغراپىيىسى.
سىتسىلىيەدە پادىشاھ ئىككىنچى روجېر ئۈچۈن كۈمۈش دۇنيا خەرىتىسى ۋە كىتابۇ رۇجار؛ كىلىمات بەلبەغلىرىگە قاراپ جۇغراپىيە.
مۇقەددىمەدە كىلىماتنىڭ جەمئىيەت ۋە مەدەنىيەتكە تەسىرى؛ يەتتە كىلىمات بەلبېغى؛ ئىنسانىي جۇغراپىيەنىڭ باشلامچىسى.
كىتابى بەھرىيە (ئوتتۇرا دېڭىز قوللانمىسى) ۋە 1513 دۇنيا خەرىتىسى؛ دېڭىزچىلىق جۇغراپىيىسىنىڭ ئوسمانلى چوققىسى.
4.54 مىليارد يىل (رادىئومېتىرىك تارىخلاش)؛ ھايات ئەڭ ئاز 3.5 مىليارد يىلدىن بېرى بار.
يەر تەۋرەش، كەلكۈن ۋە قۇرغاقچىلىق تەبىئىي جەريانلار؛ خەتەر ئىنساننىڭ ئورۇن تاللىشى ۋە قۇرۇلۇش سۈپىتى بىلەن بەلگىلىنىدۇ.
ئىنسان پائالىيىتى گېئولوگىيىلىك بىر كۈچ ھالىتىگە كەلدى (ئانتروپوتسېن)؛ كىلىمات ئۆزگىرىشى ئىنسان مەنبەلىك (IPCC، %95+ ئىشەنچ).
مەنبەلەر چەكلىك؛ داۋاملىشىشچانلىق كەلگۈسى ئەۋلادلارنىڭ ھەققىنى كۆزىتىدۇ.
قۇرۇقلۇقلار ھەرىكەتلىنىدۇ؛ يەر تەۋرەش ۋە تاغ شەكىللىنىشى تاختا ھەرىكىتىنىڭ نەتىجىسى.
ئىلاھىياتلىق مەزمۇنى يوق؛ «تاغلارنىڭ بۇلۇتتەك ئۆتۈشى» (نەمل 27:88) بەزى يازغۇچىلار تەرىپىدىن قۇرۇقلۇق ھەرىكىتىگە يورۇلىدۇ، كۆپ مۇپەسسىرلەر بۇنى قىيامەت كۆرۈنۈشى سانايدۇ.
پارنىك گازلىرى سەۋەبىدىن يەر شارى تېمپېراتۇرىسى سانائەت ئالدىغا قارىغاندا ~1.2 °C ئاشتى؛ تەسىرلەر تېزلىشىۋاتىدۇ.
رۇم 30:41، ئىسراپ چەكلىمىسى ۋە ئامانەت پىرىنسىپى بىلەن كۈچلۈك ماس؛ مۇسۇلمان ئالىملار 2015 ۋە 2024 بايانلىرى بىلەن كىلىمات ھەرىكىتىگە چاقىردى.
رادىئومېتىرىك ياش بەلگىلەش؛ گېئولوگىيىلىك دەۋرلەر ۋە كۆپلەپ يوقىلىشلار.
«كۈن» سۆزىنىڭ دەۋر مەنىسى كۆپچىلىكچە قوبۇل قىلىنىدۇ؛ ھەرپىي ئازچىلىقتا زىددىيەت بار.
ئىنساننىڭ گېئولوگىيىلىك خاتىرىدە ئىز قالدۇرىدىغان كۈچ ئىكەنلىكى ھەققىدىكى يېڭى دەۋر تەكلىپى.
خەلىپىلىك ۋە فەساد ئۇقۇملىرى بىلەن بىۋاسىتە سۆزلىشىدۇ: ئىنساننىڭ كۈچى مەسئۇلىيىتىنى ئاشۇرىدۇ.
يەر ئۆزىنى تەڭشەيدىغان بىر سىستېمىدەك ھەرىكەت قىلىدۇ (لوۋلوك).
سىستېما پېنى تەپسىرى ماس؛ يەرنى ئاڭلىق ياكى ئىلاھىي بىر مەۋجۇداتتەك كۆرسىتىدىغان ئوقۇشلار تەۋھىد بىلەن توقۇنۇشىدۇ.
ئاتموسفېراغا ئائېروزول چېچىپ پلانېتنى سوغۇتۇش تەكلىپلىرى.
پايدا-زىيان (مەسلەھەت-مەفسەدەت) تەڭپۇڭلۇقى ئېنىقسىز؛ قايتۇرغىلى بولمايدىغان زىيان خەۋپى ئېھتىيات پىرىنسىپى بىلەن توقۇنۇشىدۇ. كاربون ئازايتىش ئالدىنقى ئورۇندا.
ئالتىنچى يوقىلىش ئىنسان مەنبەلىك بولۇشى مۇمكىن؛ تۈرلەر تارىخىي سۈرئەتنىڭ يۈزلىگەن ھەسسىسىدە يوقىلىۋاتىدۇ.
ھەر تۈرنىڭ «ئۈممەت» ئىكەنلىكى ۋە تەڭپۇڭلۇقنى (مىزان) بۇزماسلىق بۇيرۇقى بىلەن قوغداش مەسئۇلىيىتى تۇغۇلىدۇ.
ئاستېروئىد مەنبەلىرى، مارس كولونىيىلەش، باشقا ئاسمان جىسىملىرىنىڭ بۇلغىنىشى.
مۈلۈك، ئادالەت ۋە «فەساد چىقارماسلىق» پىرىنسىپلىرى جەھەتتىن يېڭى فىقھ سوئاللىرى؛ تېخى مۇقىم قاراش يوق.
باھالار زامانىۋى مۇسۇلمان ئالىملار ۋە فىقھ ئاكادېمىيەلىرىنىڭ كەڭ تارقالغان قاراشلىرىنى خۇلاسىلەيدۇ؛ بىرلا رەسمىي قاراش يوق. «ماس»: ئەقىدە بىلەن زىددىيەت كۆرۈلمەيدۇ. «ئىجتىھادقا باغلىق»: ئالىملار ئارىسىدا ئوخشىمىغان قاراشلار بار. «زىددىيەتلىك»: كەڭ تارقالغان تەپسىر بىلەن توقۇنۇشىدۇ ياكى پەلسەپىۋى دەۋا كۆتۈرىدۇ.
مۇسۇلمان دۆلەتلەر كىلىمات ئۆزگىرىشىدىن ئەڭ كۆپ تەسىرلىنىدىغان رايونلاردا: قۇرغاقچىلىق، دېڭىز سەۋىيىسى، ئىسسىق ھاۋا دولقۇنلىرى. ئەل-مىزان ھۆججىتى (2024) ۋە يېشىل مەسجىد تۈرلىرى مۇھىت فىقھىنىڭ كۈندىلىك ھاياتقا چۈشۈشىنى نىشانلايدۇ؛ يەر تەۋرەشلەر بولسا «بىنا بىخەتەرلىكى بىر ئامانەت» سۆزىنى كۈچەيتتى.
يەر ئاستا سۆزلەيدۇ: تاش قاتلاملىرى، مۇز يادرولىرى، قېزىلمىلار. ئۇنى ئوقۇش ھەم سەۋر ھەم مەسئۇلىيەت تەلەپ قىلىدۇ؛ دىنىي ۋە دۇنياۋى مۇھىت ئەخلاقى بۇ نۇقتىدا ئوخشاش خۇلاسىگە كېلىدۇ.