ئاسترونومىيە ئاسمان جىسىملىرىنىڭ ئورنى، ھەرىكىتى ۋە تەبىئىتىنى تەتقىق قىلىدۇ. ئىسلام دۇنياسىدا ناماز ۋاقىتلىرى، قىبلە ۋە كالېندار ئېھتىياجى سەۋەبىدىن ئەڭ بۇرۇن ئورگانلاشقان پەن تارمىقى بولدى: راسەتخانىلار قۇرۇلدى، يۇلتۇز كاتالوگلىرى تۈزۈلدى، پتولېمېي مودېلى تەنقىد قىلىنىپ تۈزىتىلدى. بۈگۈن ئاسترونومىيە كائىناتنىڭ 13.8 مىليارد يىللىق تارىخىنى بايان قىلىدۇ؛ ئىسلام تەپەككۇرى بولسا ئوخشاش ئاسمانغا «ئايەت» دەپ قارايدۇ.
ھەر تارماق ئۈچ سەۋىيىدە: ئاساسىي، ئوتتۇرا، يۇقىرى. سەۋىيە كارتىسىنى چېكىڭ؛ تېمىلار، ھەل قىلىنغان مىساللار ۋە شەخسىي تەرەققىياتقا تۆھپىلىرى ئېچىلىدۇ.
ئاينىڭ پاسىللىرى، پەسىللەر، يۇلتۇز تۈركۈملىرى ۋە پلانېتلارنى ئاسماندا تېپىش. كالېندار ۋە يۆنىلىش تېپىشنىڭ ئەڭ قەدىمكى پېنى.
ئاي-قۇياش كالېندارلىرىنى چۈشىنىش دىنىي ۋە دېھقانچىلىق كالېندارلىرىنىڭ لوگىكىسىنى چۈشەندۈرىدۇ.
قۇتۇپ يۇلتۇزى ۋە قۇياشنىڭ ھەرىكىتى بىلەن كومپاسسىز يۆنىلىش تېپىش.
ئاسمان كۆزىتىش ئاستىلاشنى ۋە ساقلاپ كۆرۈشنى ئۆگىتىدۇ.
ئاي يەر شارىنى ئايلىنىپ يۈرگەندە، قۇياشتىن يورۇغان يېرىمىنىڭ بىز كۆرگەن قىسمى ئۆزگىرىدۇ. يېڭى ئايدىن كېيىنكى تۇنجى نېپىز ھىلال ھىجرىيە ئېيىنىڭ باشلىنىشىنى بەلگىلەيدۇ؛ كۆرۈنۈش ئۆلچەملىرى بۈگۈنمۇ مۇنازىرە قىلىنىدۇ.
يۇلتۇزلار گويا چوڭ بىر شارنىڭ ئىچكى يۈزىگە سىزىلغاندەك كۆرۈنىدۇ؛ كەڭلىك-ئۇزۇنلۇققا ئوخشاش كوئوردېناتلار (دېكلىناتسىيە، توغرا كۆتۈرۈلۈش) بىلەن ئورۇنلىشىدۇ. ئۇستۇرلاب بۇ شارنىڭ تەكشىلىككە پروئېكسىيىسى.
پتولېمېينىڭ ئېپىتسىكل مودېلى ئورنىنى كېپلېرنىڭ ئۈچ قانۇنىغا بەردى: ئوربىتالار ئېللىپس، تەڭ ۋاقىتتا تەڭ يۈز سۈپۈرۈلىدۇ، دەۋرنىڭ كۋادراتى يىراقلىقنىڭ كۇبى بىلەن تاناسىپ.
يۇلتۇزلار ھىدروگېننى گېلىيغا ئايلاندۇرىدىغان بىرىكىش ئوچاقلىرى. يېقىن يۇلتۇزلارنىڭ يىراقلىقى پاراللاكس بىلەن، يىراقتىكىلەر «ستاندارت شام»لار (سېفېئىد، سۇپېرنوۋا Ia) بىلەن ئۆلچىنىدۇ.
گالاكتىكىلار بىر-بىرىدىن يىراقلىشىدۇ (خاببل قانۇنى)؛ كەينىگە ياندۇرۇلغاندا كائىنات قىزىق-زىچ بىر باشلىنىشقا يېتىدۇ. كوزمىك مىكرودولقۇن ئارقا نۇرلىنىشى بۇ باشلىنىشنىڭ ئەكس ساداسى.
بۇ بۆلۈم تارماقنىڭ ئىسلام تەپەككۇرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ئايرىم تۇتىدۇ: مەنبە تېكىستلەر، مەدەنىيەت تارىخى، سېلىشتۇرما كارتىلىرى ۋە يېڭى نەزەرىيەلەرنىڭ ماسلىق باھاسى. تەسۋىرلىگۈچى، ھۆكۈم چىقارمايدۇ.
بەش ۋاخ ناماز، قىبلە ۋە ئاي كالېندارى كۈندىلىك ھېساب تەلەپ قىلدى؛ مەسجىدلەردە مۇۋەققىتلەر، ئوردىلاردا مۇنەججىمباشىلار ۋەزىپە ئۆتىدى.
باغداد شەممasىيە (828)، ماراغە (1259)، سەمەرقەند (1420)، ئىستانبۇل (1577): چوڭ قوراللار، گۇرۇپپا خىزمىتى ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك كۆزىتىش پروگراممىلىرى؛ زامانىۋى كۆزىتىش ئۆيىنىڭ باشلامچىلىرى.
بەتتانى، تۇسى ۋە ئۇلۇغبەگنىڭ زىجلىرى ياۋروپادا ئىشلىتىلدى. ئالدېباران، ۋېگا، ئالتائىر، دېنېب، رىگېل، بېتېلگېيزە قاتارلىق 200 دىن ئارتۇق يۇلتۇز نامى ئەرەبچە كېلىپ چىقىشلىق.
ئىبنى ھەيسەم «شۈكۇك ئەلا بەتلەميۇس» يازدى؛ تۇسى ۋە ئىبنۇش-شاتىر «ئېكۋانت» مەسىلىسىنى ھەل قىلغان مودېللارنى تەرەققىي قىلدۇردى. كوپېرنىك مودېللىرىدىكى ئوخشاش قوراللار بۇ ئەنئەنىنىڭ مىراسى سانىلىدۇ.
قۇياش يىلىنى 365 كۈن 5 سائەت 46 مىنۇت 24 سېكۇنت ئۆلچىدى (خاتالىق 2 مىنۇت)؛ سىنۇس جەدۋەللىرى؛ كوپېرنىك ئۇنى 23 قېتىم نەقىل قىلدى.
ماراغە راسەتخانىسىنى قۇردى؛ ئىككى چەمبەر بىلەن تۈز سىزىقلىق ھەرىكەت ھاسىل قىلىدىغان «تۇسى جۈپى»نى تەرەققىي قىلدۇردى.
دەمەشق ئۇمەۋى جامەسىنىڭ مۇۋەققىتى؛ ئاي ۋە پلانېت مودېللىرى كوپېرنىكنىڭكىلەر بىلەن ماتېماتىكىلىق جەھەتتىن ئوخشاش.
سەمەرقەندتە 40 مېتىرلىق زور سېكستانت؛ 1018 يۇلتۇزلۇق كاتالوگ؛ يۇلتۇز يىلىنى 25 سېكۇنت خاتالىق بىلەن ئۆلچىدى.
زامانىۋى كوسمولوگىيە: كائىنات 13.8 مىليارد يىل بۇرۇن باشلاندى؛ «ئىلگىرىسى» سوئالى فىزىكا ئۈچۈن ئېنىقلانمىغان ياكى تەخمىنىي (كۋانت كوسمولوگىيىسى).
فىزىكىلىق ئوبيېكتلار: پلازما شارلىرى، تاش ۋە گاز پلانېتلار؛ تەبىئەت ئۈستى خۇسۇسىيەتلىرى يوق.
ساختا پەن: يۇلتۇز ئورۇنلىرىنىڭ خاراكتېر ۋە تەقدىر بىلەن ستاتىستىكىلىق مۇناسىۋىتى يوق.
ئاينىڭ ئورنى سېكۇنتىغىچە ھېسابلىنالايدۇ؛ «كۆرۈنۈشچانلىق» ئاتموسفېرا ۋە كۆز سەزگۈرلۈكىگە باغلىق ئېھتىماللىق بوسۇغىسى.
كائىنات قىزىق-زىچ ھالەتتىن كېڭەيدى؛ قاراڭغۇ ماددا ۋە قاراڭغۇ ئېنېرگىيە ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
كائىناتنىڭ باشلىنىشى بارلىقى پىكرى كالامنىڭ ھۇدۇس دەلىلى بىلەن ماس كېلىدۇ؛ كۆپ مۇسۇلمان ئالىم ۋە پەن خادىمى مودېلنى قوبۇل قىلىدۇ.
دەسلەپكى 10⁻³² سېكۇنتتا كۆرسەتكۈچلىك كېڭىيىش؛ كائىناتنىڭ تەكشىلىكى ۋە بىرخىللىقىنى چۈشەندۈرىدۇ.
مېخانىزم ئىلاھىياتلىق دەۋا ئۆز ئىچىگە ئالمايدۇ؛ «كېڭەيتمەكتىمىز» (51:47) ئوقۇشى بىلەن باغلىغۇچىلار بار.
بىزنىڭكىگە ئوخشاش سانسىز كائىنات بولۇشى مۇمكىن؛ ئىنچىكە تەڭشەكنى تەسادىپ بىلەن چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ.
تەجرىبىۋى سىنىغىلى بولمايدۇ. بەزىلەر «ئالەملەرنىڭ رەببى» ئىپادىسى بىلەن ماس دەپ قارايدۇ؛ بەزىلەر ياراتقۇچىنى چەتكە قېقىش مەقسىتىدىكى تەخمىن سانايدۇ.
فىزىكىلىق تۇراقلىقلار ھايات ئۈچۈن تار بىر دائىرىدە؛ كىچىك ئۆزگىرىش ئاتوملار ياكى يۇلتۇزلارنى مۇمكىن بولمايدىغان قىلىدۇ.
كلاسسىك «نىزام ۋە غايە» دەلىلىنىڭ زامانىۋى نۇسخىسى؛ مۇسۇلمان مۇتەپەككۇرلار تەرىپىدىن كۆپ ئىشلىتىلىدۇ. ناتۇرالىستلار كۆپ كائىنات ياكى تاللاش ئېففېكتى بىلەن جاۋاب بېرىدۇ.
مىلياردلىغان ئېكزوپلانېت؛ ياشاشقا بولىدىغان رايوندا تاش پلانېتلار تېپىلدى، ئىسپاتلانغان ھايات يوق.
شۇرا 42:29 «ئاسمانلار ۋە زېمىندا تارقاتقان جانلىقلار» نۇرغۇن مۇپەسسىرلەرچە يەر سىرتىدىكى جانلىقلارغا ئوچۇق ئوقۇلىدۇ. ئەقىدىۋى توسالغۇ كۆرۈلمەيدۇ.
قاراڭغۇ ئېنېرگىيەگە باغلىق ھالدا كائىنات سوغۇپ ياكى پارچىلىنىپ ئاخىرلىشىشى مۇمكىن.
كائىناتنىڭ چەكلىك ئىكەنلىكى ۋە بىر «قىيامەت» باشتىن كەچۈرىدىغانلىقى ئەقىدىسى بىلەن پاراللېل؛ مېخانىزم ۋە ۋاقىت ھەققىدە دىن دەۋا كۆتۈرمەيدۇ.
2022–2024 كۆزىتىشلىرى كۈتۈلگەندىن بالدۇر ۋە چوڭ گالاكتىكىلارنى تاپتى؛ مودېللار تۈزىتىلمەكتە.
پەننىڭ ئۆزىنى تۈزىتىشىنىڭ مىسالى؛ ئىلاھىياتلىق نەتىجىسى يوق. «ئىلمىي تەپسىر»گە قارشى ئاگاھلاندۇرۇش ئۈچۈن ياخشى بىر ساۋاق: مودېللار ئۆزگىرىدۇ.
كائىناتنىڭ ۋاقىتتا بىر قىرى بولماسلىقى مۇمكىن؛ «باشلىنىشتىن بۇرۇن» سوئالى مەنىسىزلىشىدۇ.
خاۋكىڭ بۇنى «ياراتقۇچىغا ئورۇن قالمايدۇ» دەپ تەپسىر قىلدى؛ مۇسۇلمان پەيلاسوپلار يارىتىشنىڭ ۋاقىتلىق بىر تۇنجى ئان ئەمەس، مەۋجۇدىيەتنىڭ ھەر ئان ئاللاھقا بېقىندىلىقى ئىكەنلىكىنى ئەسلىتىدۇ (داۋاملىق يارىتىش).
باھالار زامانىۋى مۇسۇلمان ئالىملار ۋە فىقھ ئاكادېمىيەلىرىنىڭ كەڭ تارقالغان قاراشلىرىنى خۇلاسىلەيدۇ؛ بىرلا رەسمىي قاراش يوق. «ماس»: ئەقىدە بىلەن زىددىيەت كۆرۈلمەيدۇ. «ئىجتىھادقا باغلىق»: ئالىملار ئارىسىدا ئوخشىمىغان قاراشلار بار. «زىددىيەتلىك»: كەڭ تارقالغان تەپسىر بىلەن توقۇنۇشىدۇ ياكى پەلسەپىۋى دەۋا كۆتۈرىدۇ.
بۈگۈن مۇسۇلمان كۆپ سانلىق دۆلەتلەردە ئالەم پروگراممىلىرى (BAE نىڭ مارس زوندى Hope، 2021؛ تۈركىيەنىڭ تۇنجى ئاستروناۋتى، 2024) ۋە ئورتاق ھىلال كالېندارى تىرىشچانلىقلىرى يانمۇ-يان كەتمەكتە. مۇنازىرە ئەمدى «يەر يۇمىلاقمۇ» ئەمەس، «ئىلمىي مودېلنى دىنىي تېكىستكە قانچىلىك باغلاش كېرەك» سوئالى ئەتراپىدا ئايلىنىدۇ.
ئاسمانغا قاراش ھەم ئۆلچەشنى ھەم ھەيران قېلىشنى ئۆگىتىدۇ. ئاسترونومىيە «قانچىلىك يىراق» سوئالىغا جاۋاب بېرىدۇ؛ «نېمىشقا بۇنچە تەرتىپلىك» سوئالىغا دىندارلار ھېكمەت، دۇنياۋىلار تەبىئىي قانۇن دەپ جاۋاب بېرىدۇ؛ ئاسترونومىيە ئىككىسىنىمۇ ھۆكۈم قىلمايدۇ.