بىئولوگىيە جانلىقلارنىڭ قۇرۇلمىسى، ئىشلىشى، خىلمۇخىللىقى ۋە تارىخىنى تەتقىق قىلىدۇ. ئىسلام دۇنياسىدا جاھىزنىڭ ھايۋانلار كىتابى، دىنەۋەرىنىڭ ئۆسۈملۈكلەر كىتابى ۋە ئىبنۇل-بەيتارنىڭ دورا-ئۆسۈملۈك ئېنسىكلوپېدىيىسى كۆزىتىشكە ئاساسلانغان بىر تەبىئەت تارىخىنى قۇردى. بۈگۈن بىئولوگىيە ھۈجەيرە، گېن ۋە ئېۋولىيۇتسىيە ئۇقۇملىرى بىلەن ئىشلەيدۇ؛ ئىسلام تەپەككۇرى بىلەن ئەڭ قىزغىن مۇنازىرىمۇ بۇ ساھەدە.
ھەر تارماق ئۈچ سەۋىيىدە: ئاساسىي، ئوتتۇرا، يۇقىرى. سەۋىيە كارتىسىنى چېكىڭ؛ تېمىلار، ھەل قىلىنغان مىساللار ۋە شەخسىي تەرەققىياتقا تۆھپىلىرى ئېچىلىدۇ.
ھۈجەيرىدىن ئورگان سىستېمىلىرىغىچە ئىنسان بەدىنى، ئوزۇقلۇقنىڭ سەپىرى، مىكروبلار ۋە ئىممۇنىتېت. ساغلام ياشاش قارارلىرىنىڭ بىئولوگىيىلىك ئاساسى.
كالورىيە ۋە ماكرو ئوزۇقلۇق بىلىمى پارھىز مودىلىرىنى باھالاشنى تەمىنلەيدۇ.
مىكروبلارنىڭ قانداق يۇقىدىغانلىقىنى بىلىش ھەددىدىن زىيادە قورقۇش بىلەن سەل قاراش ئارىسىدا توغرا يولنى تاپقۇزىدۇ.
سىركادىيان رىتىم بىلىمى ئېكران ۋە كوفېئىن ئادەتلىرىنى رەتلەيدۇ.
DNA، ھۈجەيرە، توقۇلما، ئورگان، ئورگانىزم ۋە ئېكوسىستېما ئىچ-ئىچىگە كىرىشكەن قاتلاملاردۇر؛ ھەر قاتلامدا يېڭى خۇسۇسىيەتلەر كۆرۈلىدۇ. جاھىزنىڭ كىتابۇل-ھايۋانى جانلىقلارنى مۇھىتى بىلەن بىرگە كۆزەتكەن.
ھەممە جانلىق ھۈجەيرىلەردىن تۈزۈلىدۇ؛ ھەر ھۈجەيرە بىر ھۈجەيرىدىن كېلىدۇ (شۋان، شلېيدېن، ۋىرخوۋ). ھۈجەيرە پەردىسى، يادرو ۋە ئورگانېللالار ئىش بۆلۈشىدۇ.
ئىرسىيەت ئۇچۇرى DNA نىڭ تۆت ھەرپلىك (A, T, G, C) تىزىمىدا ساقلىنىدۇ؛ گېنلار ئاقسىللارنى كودلايدۇ. مېندېل نىسبەتلىرى، قوش سپىرال (1953)، ئىنسان گېنومى (2003).
ئىرسىي خىلمۇخىللىق + مۇھىت بېسىمى → ماسلاشقان خۇسۇسىيەتلەرنىڭ تارقىلىشى. قېزىلما، ئاناتومىيە ۋە گېنوم دەلىللىرى تۈرلەرنىڭ ئورتاق كېلىپ چىقىشىنى كۆرسىتىدۇ.
ئېنېرگىيە قۇياشتىن ئىشلەپچىقارغۇچىلارغا، ئىستېمالچىلارغا ۋە پارچىلىغۇچىلارغا ئاقىدۇ؛ كاربون، ئازوت ۋە سۇ ئايلىنىشلىرى ھاياتنى داۋاملاشتۇرىدۇ. خىلمۇخىللىق چىداملىق بېرىدۇ.
بۇ بۆلۈم تارماقنىڭ ئىسلام تەپەككۇرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ئايرىم تۇتىدۇ: مەنبە تېكىستلەر، مەدەنىيەت تارىخى، سېلىشتۇرما كارتىلىرى ۋە يېڭى نەزەرىيەلەرنىڭ ماسلىق باھاسى. تەسۋىرلىگۈچى، ھۆكۈم چىقارمايدۇ.
350 دىن ئارتۇق تۈرنى بايان قىلدى؛ ئوزۇق زەنجىرى، مۇھىتقا ماسلىشىش، كامۇفلياژ ۋە تۈرلەر ئارا رىقابەت كۆزىتىشلىرىنى قىلدى؛ ھايۋان ھەرىكىتىنى كىلىمات بىلەن باغلىدى (9-ئەسىر).
دىنەۋەرى كىتابۇن-نەباتتا 637 ئۆسۈملۈكنى ئۆسۈش باسقۇچلىرى بىلەن تەسۋىرلىدى؛ ئىبنۇل-ئەۋۋام ئەندەلۇستا ئۇلاش ۋە توپا تۈرلىرىنى يازدى؛ ئىبنۇل-بەيتار 1400 دورا ماددىسىنى توپلىدى.
ھايۋاننى ئاچ قويۇش، يۈزىگە ئۇرۇش، نىشان قىلىش چەكلىمىلىرى؛ «ھىما» قوغداش رايونلىرى (پەيغەمبەر مەدىنە ئەتراپىدا ئېلان قىلدى)؛ سۇ ئىسراپىنىڭ چەكلىنىشى (ئېقىۋاتقان دەريادىمۇ).
ئىبنى سىنا ۋە ئىبنۇن-نەفىس ئېمبرىئون تەرەققىياتىنى باسقۇچلار بىلەن بايان قىلدى؛ فىقھتا 120 كۈن (روھ پۈۋلىنىشى) مۇنازىرىسى ھامىلە چۈشۈرۈش ھۆكۈملىرىنى شەكىللەندۈردى.
تەبىئەت تارىخىنىڭ تۇنجى چوڭ ئەسىرى؛ ھايۋان ھەرىكىتى، ئوزۇقلىنىش زەنجىرى ۋە مۇھىت تەسىرلىرى ھەققىدە كۆزىتىشلەر.
بوتانىكىنىڭ قۇرغۇچىلىرىدىن؛ ئۆسۈملۈكلەرنىڭ ئۇرۇقتىن ئۆلۈمگىچە ھايات ئايلىنىشى ۋە توپا مۇناسىۋىتىنى يازدى.
ئوتتۇرا دېڭىزنى ئايلىنىپ ئۆسۈملۈكلەرنى توپلىدى؛ كىتابۇل-جامىئ 300 يېڭى دورا قاتارلىق 1400 ماددىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
DNA رېمونت مېخانىزملىرىنى (نۇكلېئوتىد كېسىپ چىقىرىش) ئايدىڭلاشتۇردى؛ 2015 نوبېل خىمىيە.
ئورتاق ئەجدادتىن ئېۋولىيۇتسىيە؛ دەلىللەر قېزىلما، ئاناتومىيە، ئېمبرىئولوگىيە ۋە گېنومدىن كېلىدۇ. ئىنسانمۇ بۇ جەرياننىڭ بىر قىسمى.
Homo sapiens پرىماتلار ئىچىدە بىر تۈر؛ بىئولوگىيىلىك ئۈستۈنلۈكى يوق، بىلىش پەرقى بار.
ئېتولوگىيە ۋە نېۋرولوگىيە: ھايۋانلاردا ئاغرىق، ھېسسىيات ۋە بەزى تۈرلەردە ئۆز-ئاڭ بار.
ئۇرۇقلىنىش، بۆلۈنۈش، ئورۇنلىشىش، ئورگان شەكىللىنىشى؛ نېرۋا سىستېمىسى 3-ھەپتىدە، يۈرەك سوقۇشى 6-ھەپتىدە باشلىنىدۇ.
تەبىئىي تاللىنىش + گېنېتىكىلىق ئېقىش + ئېپىگېنېتىكا، تەرەققىيات پلاستىكلىقى، نىشا قۇرۇش.
ئىنساندىن باشقا تۈرلەر ئۈچۈن كۆپ ئالىملار مەسىلە كۆرمەيدۇ؛ ئىنساننىڭ كېلىپ چىقىشى ۋە ئادەم مەسىلىسى ئەڭ جانلىق مۇنازىرە. ئۈچ پوزىتسىيە ئەدەبىياتتا يانمۇ-يان ياشايدۇ.
گېنومدا نىشانلىق كېسىش-رېمونت؛ داۋالاش (ئورغاق ھۈجەيرە، 2023 تەستىقى) ۋە يوشۇرۇن «ياخشىلاش».
داۋالاش مەقسىتىدىكى تەھرىرلەش فىقھ ئاكادېمىيەلىرى تەرىپىدىن جائىز؛ ئىرسىي/germline تەھرىرلەش ۋە «لايىھە بوۋاق» نىسا 4:119 («ئاللاھنىڭ ياراتقىنىنى ئۆزگەرتىش») سەۋەبى بىلەن رەت قىلىنىدۇ.
بىر شەخسنىڭ گېنېتىكىلىق كۆپەيتمىسىنى ئىشلەپچىقىرىش (دوللى، 1996).
ئىسلام فىقھ ئاكادېمىيىسى (1997) ھارام دەپ جاكارلىدى: نەسەب، ئائىلە ۋە ئىنسان ئىززىتى سەۋەبلىرى. داۋالاش مەقسىتىدىكى ھۈجەيرە كلونلاش مۇنازىرىلىك.
مېڭە پائالىيىتى ئاڭلىق قارardىن بۇرۇن باشلىنىدۇ؛ بەزىلەر ئىرادىنى خىيال سانايدۇ.
مەسئۇلىيەت ۋە ھېساب ئەقىدىسى بىلەن توقۇنۇشقان تەپسىرلەر رەت قىلىنىدۇ؛ لېكىن تەجرىبىلەرنىڭ ئاڭلىق ۋېتونى چەتكە قاقمايدىغانلىقى، تەپسىرنىڭ پەلسەپىۋى ئىكەنلىكى تەكىتلىنىدۇ.
ھايات ئۇزۇنلۇقىنى رادىكال ئۇزارتىش، ئىنسان-ماشىنا بىرىكىشى.
ئۆلۈمنىڭ مۇقەررەرلىكى (ئال ئىمران 3:185) ۋە ئىنسان تەبىئىتىنىڭ پۈتۈنلۈكى بىلەن زىددىيەت؛ ساغلام قېرىش تەتقىقاتلىرى بولسا رىغبەتلەندۈرۈلىدۇ.
ئۈچەي مىكروبلىرى ئىممۇنىتېت ۋە كەيپىياتقا تەسىر قىلىدۇ؛ ئوزۇقلىنىش-ساغلاملىق باغلىنىشى كۈچىيىدۇ.
ئۆلچەملىك ئوزۇقلىنىش («ئاشقازاننىڭ ئۈچتىن بىرى»)، روزا ۋە پاكىزلىق ئادەتلىرى بىلەن باغلىنىدۇ؛ ئەقىدىۋى مەسىلە يوق.
نۇرغۇن تۈردە ھېسسىيات، ئاغرىق ۋە ئۆز-ئاڭ دەلىللىرى (كېمبرىج بايانى، 2012).
ھايۋانلارنىڭ «ئۈممەت» ئىكەنلىكى ۋە ھوقۇقلىرىنىڭ بارلىقى تەلىماتى بىلەن تولۇق ماس كېلىدۇ.
بارلىق مېڭە ئىقتىدارلىرىنىڭ قايتۇرغىلى بولمايدىغان يوقىلىشى = ئۆلۈم؛ ئورگان كۆچۈرۈشنىڭ ئاساسى.
ئىسلام فىقھ ئاكادېمىيىسى 1986-يىلى مېڭە ئۆلۈمىنى ئۆلۈم دەپ قوبۇل قىلدى؛ بەزى ئالىملار يۈرەك توختىشىنى شەرت قىلىدۇ (ئازچىلىق).
باھالار زامانىۋى مۇسۇلمان ئالىملار ۋە فىقھ ئاكادېمىيەلىرىنىڭ كەڭ تارقالغان قاراشلىرىنى خۇلاسىلەيدۇ؛ بىرلا رەسمىي قاراش يوق. «ماس»: ئەقىدە بىلەن زىددىيەت كۆرۈلمەيدۇ. «ئىجتىھادقا باغلىق»: ئالىملار ئارىسىدا ئوخشىمىغان قاراشلار بار. «زىددىيەتلىك»: كەڭ تارقالغان تەپسىر بىلەن توقۇنۇشىدۇ ياكى پەلسەپىۋى دەۋا كۆتۈرىدۇ.
ئېۋولىيۇتسىيە تەربىيىسى مۇسۇلمان دۆلەتلەردە ئوخشىمىغان شەكىللەرنى ئالماقتا: بەزىلىرىدە دەرس پىلانىدا تولۇق ئورۇن، بەزىلىرىدە چەكلىك. فىقھ ئاكادېمىيەلىرى گېن تەھرىرلەش ۋە كۆپىيىش تېخنىكىلىرى ئۈچۈن مۇنتىزىم پەتىۋا چىقارماقتا؛ ئەزىز سانجارغا ئوخشاش ئىسىملار مولېكۇلار بىئولوگىيەدە چوققىدا.
بىئولوگىيە بىر ھۈجەيرىنىڭمۇ قانچىلىك مۇرەككەپ ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ مۇرەككەپلىكنى تەسادىپ ياكى ھېكمەت دەپ ئوقۇش مەلۇماتنىڭ ئەمەس قاراشنىڭ ئىشى؛ ئىككى قاراشمۇ مەلۇماتنى سەمىمىي ئۆگىنىشكە مەجبۇر.