بىلىم بىلەن يىلتىز، ئەكسىچە ئەمەل بىلەن ئادەت
تەسەۋۋۇپ ۋە ئەخلاق
تەسەۋۋۇپ ئىسلامنىڭ مەنىۋى ۋە ئەخلاقىي جەھىتىنى؛ نەپسنىڭ تەربىيىسىنى، قەلبنىڭ ھاللىرىنى ۋە ئاللاھقا يېقىنلىشىش يولىنى تەتقىق قىلىدۇ. ئەخلاق ئىلمى بولسا پەزىلەتلەر، رەزىللىكلەر ۋە خاراكتېر تەربىيىسىنى پەلسەپىۋى-دىنىي رامكىدا تەكشۈرىدۇ. زۇھد ھەرىكىتىدىن تەرىقەتلەرگە، غەززالىنىڭ سىنتېزىدىن ئىبنى ئەرەبىنىڭ ۋەھدەتى ۋۇجۇد مېتافىزىكىسىغا سوزۇلغان بۇ ئەنئەنە ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئەڭ تەسىرلىك ۋە ئەڭ تالاش-تارتىشلىق ساھەلىرىدىن بىرى: بەزىلەر ئۇنى دىننىڭ ماھىيىتى، بەزىلەر بىدئەت مەنبەسى دەپ قارايدۇ. بۇ بەت ھەر ئىككى قاراشنى يەتكۈزىدۇ ۋە زامانىۋى پسىخولوگىيە بىلەن كۆۋرۈك قۇرىدۇ.
سەۋىيىلەر
ھەر تارماق ئۈچ سەۋىيىدە: ئاساسىي، ئوتتۇرا، يۇقىرى. سەۋىيە كارتىسىنى چېكىڭ؛ تېمىلار، ھەل قىلىنغان مىساللار ۋە شەخسىي تەرەققىياتقا تۆھپىلىرى ئېچىلىدۇ.
نەپسنىڭ مەرتىۋىلىرى، قەلب كېسەللىكلىرى (كىبىر، ھەسەت، رىيا)، ئاساسىي پەزىلەتلەر (سەۋر، شۈكۈر، كەمتەرلىك)، مۇھاسەبە ۋە كۈندىلىك زىكىر ئەمەلىيىتى.
بۇ سەۋىيىنىڭ تېمىلىرى
- نەپسنىڭ يەتتە مەرتىۋىسى
- قەلب كېسەللىكلىرى ۋە داۋاسى
- سەۋر، شۈكۈر، تەۋەككۈل، رىزا
- مۇھاسەبەئى نەپس: كۈندىلىك ھېساب
- زىكىر ۋە مۇراقەبە ئاساسلىرى
- ئەدەب: ھەرىكەتتىكى نازۇكلۇق
شەخسىي تەرەققىيات ۋە ھاياتقا تۆھپىسى
قەلب كېسەللىكلىرى تىزىملىكى ئۆز ھەرىكەت ئەندىزىلىرىنى ئاتاش ئۈچۈن تەپسىلىي بىر لۇغەت تەمىنلەيدۇ.
سەۋر ۋە رىزا ئۇقۇملىرى كونترول قىلغىلى بولمايدىغاننى قوبۇل قىلىشنى، تەۋەككۈل ئەندىشىنى باشقۇرۇشنى ئۆگىتىدۇ.
زىكىر ۋە مۇھاسەبە مېدىتاتسىيە ۋە كۈندىلىك خاتىرە يېزىشنىڭ رولىنى ئوينايدۇ.
ھەل قىلىنغان مىساللار
بىلىم بىلەن يىلتىز، ئەكسىچە ئەمەل بىلەن ئادەت
نىيەت → كۆزىتىش → ھېساب → تولۇقلاش
تەسەۋۋۇپتا مەنىۋى سەپەر مەقاملار بىلەن بايان قىلىنىدۇ: تەۋبە، سەۋر، شۈكۈر، خەۋف ۋە رەجا، زۇھد، تەۋەككۈل، رىزا. سخېما بۇ يەتتە بېكەتنى بىر تاغ يولى ئۈستىدە كۆرسىتىدۇ؛ تەرتىپى ۋە سانى مەكتەپلەرگە كۆرە ئۆزگىرىدۇ.
ئاساسىي ئۇقۇملار
نەپس ۋە مەرتىۋىلىرى
قۇرئاندىكى ئۈچ سۈپەتتىن (ئەممارە، لەۋۋامە، مۇتمەئىننە) سوپىلار يەتتە مەرتىۋە چىقاردى. نەپس دۈشمەن ئەمەس، تەربىيىلىنىدىغان ئۇلاغ؛ «ئەڭ چوڭ جىھاد نەپس بىلەن جىھاد» رىۋايىتى (سەنەدى زەئىپ دەپ قارىلىدۇ) بۇ چۈشەنچىنى خۇلاسىلەيدۇ.
زىكىر ۋە مۇراقەبە
ئاللاھنى ئەسلەش (زىكىر) ۋە ئۇنىڭ نازارىتىدە ئىكەنلىكىنى ھېس قىلىش (مۇراقەبە). ئاۋازلىق/ئاۋازسىز، يەككە/جامائەت شەكىللىرى تەرىقەتلەرگە قاراپ ئوخشىمايدۇ. «ئىھسان: ئاللاھنى كۆرۈپ تۇرغاندەك ئىبادەت قىلىشىڭ» ھەدىسى مۇراقەبەنىڭ تەبىرى.
پەنا ۋە بەقا
مەنلىك دەۋاسىنىڭ يوقىلىشى (پەنا) ۋە ھەق بىلەن مەۋجۇت بولۇشقا قايتىش (بەقا). جۇنەيد: «ئاخىرىدا باشلىغان يېرىڭدە بولۇش». تەسەۋۋۇپنىڭ ئەڭ كۆپ خاتا چۈشىنىلگەن ۋە ئەڭ كۆپ مۇنازىرە قىلىنغان ئۇقۇم جۈپى.
ئەخلاق پەلسەپىسى
ئىبنى مىسكەۋەيھ (تەھزىبۇل-ئەخلاق) ئارىستوتېلنىڭ ئوتتۇرا يول نەزەرىيىسىنى ئىسلام ئەخلاقى بىلەن بىرلەشتۈردى: جاسارەت قورقۇنچاقلىق بىلەن بىباكلىقنىڭ، سېخىيلىق پېخىسلىق بىلەن ئىسراپنىڭ ئوتتۇرىسى. غەززالى بۇنى تەسەۋۋۇپ بىلەن، تۇسى سىياسەت ۋە ئائىلە ئەخلاقى بىلەن كېڭەيتتى.
مىساللار ۋە ھېسابلار
تەجرىبىۋى ئېنىقلىق ئىزدەش؛ ئىھيا سىنتېزى
ئوتتۇرا يول؛ ئادەت بىلەن قولغا كېلىدىغان پەزىلەت
ئۇنىۋېرسال تېما + تەجرىبە تىلى؛ كونتېكستسىز تەرجىمىلەر تەنقىد قىلىنىدۇ
قۇرئان ۋە ھەدىستە
ئىسلام مەدەنىيىتىدىكى تەرەققىياتى
ھەسەن بەسرىنىڭ دۇنيا تەنقىدى، رابىئە ئەل-ئەدەۋىيەنىڭ بەدەلسىز مۇھەببەت پىكرى، ئىبراھىم ئىبنى ئەدھەمنىڭ تەختتىن ۋاز كېچىشى. تېخى «تەسەۋۋۇپ» نامى يوق؛ ئاددىي تۇرمۇش ۋە ئىبادەت تەكىتى بار.
مۇھاسىبى پسىخولوگىيەنى، جۇنەيد باغدادى «سەھۋ» (ھوشيارلىق) مەكتىپىنى قۇردى؛ قۇشەيرى (رىسالە) ۋە ھۇجۋىرى (كەشفۇل-مەھجۇب) ئۇقۇملارنى توپلىدى؛ غەززالى سىنتېزنى تاماملىدى.
ئابدۇلقادىر گەيلانى، مەۋلانا، باھائۇددىن نەقشىبەند: تەرىقەتلەر مائارىپ، ھەمكارلىق، سەنئەت (مۇزىكا، خەتتاتلىق) ۋە بەزىدە سىياسىي قارشىلىق (سەنۇسىلار، شەيخ شامىل) مەركىزى بولدى؛ ئانادولۇ، بالقان، ئافرىقا ۋە ئاسىيادا ئىسلامنىڭ تارقىلىشىدا رول ئوينىدى.
ئىسلاھاتچى تەنقىدلەر (ۋەھھابىي، مودېرنىست)، تۈركىيەدە تەككىلەرنىڭ تاقىلىشى (1925)، غەربتىكى قىزىقىش (شۇئون، نەسر، ئاممىباب رۇمى)، ئاكادېمىك تەسەۋۋۇپ تەتقىقاتلىرى ۋە پسىخولوگىيە بىلەن دىئالوگ.
ئالىملار
نەپس مۇھاسەبىسى ۋە نىيەت پسىخولوگىيىسى؛ تەسەۋۋۇپنىڭ تۇنجى سىستېمىلىق پسىخولوگى.
شەرىئەتكە باغلىق، «ھوشيار» تەسەۋۋۇپنىڭ قۇرغۇچىسى؛ «يولىمىز كىتاب ۋە سۈننەتكە باغلىق».
ئىھيا: تەسەۋۋۇپنى فىقھ ۋە كالام بىلەن ماسلاشتۇردى؛ ئەخلاق تەربىيىسىنى سىستېمىلاشتۇردى.
فۇسۇس ۋە فۇتۇھات: ۋەھدەتى ۋۇجۇد مېتافىزىكىسى؛ «شەيخى ئەكبەر»، ئەڭ تەسىرلىك ۋە ئەڭ تالاش-تارتىشلىق سوپى.
ئاساسىي ئەسەرلەر
تەسەۋۋۇپ ئۇقۇملىرى ۋە ماقاملىرىنىڭ كلاسسىك قوللانمىسى.
ئىبادەتلەر، ئادەتلەر، ھالاك قىلغۇچىلار، قۇتقۇزغۇچىلار: تۆت بۆلۈملۈك ئەخلاق-تەسەۋۋۇپ ئېنسىكلوپېدىيىسى.
26 مىڭ بېيىتلىك دىداكتىك-تەسەۋۋۇپىي شېئىر؛ دۇنيادا ئەڭ كۆپ ئوقۇلىدىغان ئىسلام تېكىستلىرىدىن.
27 پەيغەمبەر ئارقىلىق ۋۇجۇد مېتافىزىكىسى؛ يۈزلىگەن شەرھ ۋە رەددىيە يېزىلدى.
ئېقىملار ۋە ئۇسۇللار
ھوشيارلىق، شەرىئەتكە باغلىنىش، ئۆلچەملىك تىل؛ ئاساسىي ئېقىم تەسەۋۋۇپ.
ۋەجد ۋە شەتھىيە؛ تەجرىبىنىڭ تىلى چەكلەرنى بۆسىدۇ.
ۋۇجۇدنىڭ بىرلىكى مېتافىزىكىسى؛ ئوسمانلى، ئىران ۋە ھىندىستان تەپەككۇرىغا چوڭقۇر تەسىر.
تەسەۋۋۇپنىڭ ئەخلاقىي جەھىتىنى قوبۇل قىلىدۇ، مېتافىزىكىسى ۋە بەزى ئەمەلىيەتلىرىنى (قەبرە، شەيخ نوپۇزى) تەنقىد قىلىدۇ.
يېڭى مەسىلىلەر ۋە ئوخشىمىغان قاراشلار
شەيخ-مۇرىد مۇناسىۋىتى
مۇتلەق ئىتائەت («يۇيغۇچىنىڭ قولىدىكى مېيىتتەك») بىلەن تەنقىدىي باغلىنىش ئارىسىدىكى جىددىيلىك.
تەرىقەتلەر تەربىيە ئۈچۈن زۆرۈر دەپ قارايدۇ؛ تەنقىدچىلەر سۇيىئىستېمال ۋە ئەقىلنىڭ چەتكە قېقىلىش خەۋپىنى تەكىتلەيدۇ؛ زامانداش سوپىلار چەكلىك ئىتائەت فورمۇلىلىرىنى تەۋسىيە قىلىدۇ.
قەبرە زىيارىتى ۋە تەۋەسسۇل
ئەۋلىيالارنىڭ قەبرىسىنى زىيارەت قىلىش ۋە ئۇلارنى ۋاسىتە قىلىش.
ئەنئەنىۋى كۆپچىلىك (ئەدەبتىن ئاشماسلىق شەرتى بىلەن) جائىز دەپ قارايدۇ؛ سەلەفىي يول شىرك خەۋپى دەپ رەت قىلىدۇ.
تەسەۋۋۇپ ۋە سىياسەت
تەرىقەتلەرنىڭ سىياسىي كۈچ ۋە ئىقتىسادىي قۇرۇلمىغا ئايلىنىشى.
تارىخىي جەھەتتىن ھەم قارشىلىق ھەم ھەمكارلىق مىساللىرى بار؛ زامانىۋى تۈركىيە ۋە مىسىردا تەرىقەت-دۆلەت مۇناسىۋىتى تالاش-تارتىشلىق.
بۈگۈن
تەسەۋۋۇپ بۈگۈن تەرىقەتلەر، ئاكادېمىك مەركەزلەر، ئاممىباب مەنىۋىيەت كىتابلىرى ۋە پسىخولوگىيە كلىنىكىلىرى بولۇپ تۆت ئوخشىمىغان ماكاندا ياشاۋاتىدۇ. غەربتە «رۇمى» ئەڭ كۆپ سېتىلغان شائىر؛ مۇسۇلمان دۆلەتلىرىدە تەرىقەتلەر ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي ئاكتور؛ ئاكادېمىيەدە مىستىتسىزم ۋە پسىخولوگىيە تەتقىقاتلىرىنىڭ تېمىسى. تەنقىدلەرمۇ ئوخشاش تېزلىكتە داۋاملىشىۋاتىدۇ.
باھا
تەسەۋۋۇپ دىننىڭ قائىدىلەر يىغىندىسى سۈپىتىدە ئەمەس، تەجرىبە سۈپىتىدە ياشىلىشىنى ياقلايدىغان بىر ئەنئەنە. ئۇنى ئىسلامنىڭ قەلبى دەپ قارىغۇچىلارمۇ، كېيىن قوشۇلغان دەپ قارىغۇچىلارمۇ ئەنئەنىنىڭ ئىچىدە. سىرتتىن قارىغان بىر پسىخولوگ ئۈچۈن ئەڭ قىزىقارلىق تەرىپى، خاراكتېر تەربىيىسى ھەققىدە شۇنچە تەپسىلىي بىر ئۇسۇلنىڭ مىڭ يىل بۇرۇن يېزىلغانلىقى.
بۇ تارماقنىڭ كىچىك سىنىقى
«ماقام» بىلەن «ھال» ئارىسىدىكى پەرق نېمە؟
ئىھيائۇ ئۇلۇمىددىننىڭ ئاپتورى كىم؟
ۋەھدەتى ۋۇجۇد تەپەككۇرى كىم بىلەن تەڭلەشتۈرۈلىدۇ؟
ئاتالغۇ لۇغىتى
- تەزكىيە
- نەپسنى پاكلاش.
- زىكىر
- ئاللاھنى ئەسلەش؛ تىل بىلەن ياكى قەلب بىلەن.
- مۇراقەبە
- ئاللاھنىڭ نازارىتىدە ئىكەنلىكىنى ھېس قىلىپ ئىچكى كۆزىتىش.
- پەنا / بەقا
- مەنلىك دەۋاسىنىڭ يوقىلىشى / ھەق بىلەن مەۋجۇت بولۇش.
- ۋەھدەتى ۋۇجۇد
- ۋۇجۇدنىڭ بىرلىكى مېتافىزىكىسى.
- شەتھىيە
- ۋەجد ھالىدا ئېيتىلغان، زاھىرەن خىلاپ سۆز.
تەسەۋۋۇپ ۋە ئەخلاق ۋە زامانىۋى پەن
بۇ ئىلىم تارمىقىنىڭ زامانىۋى پەنلەر بىلەن كېسىشكەن نۇقتىلىرى: ئورتاق سوئاللار، ئۇسۇل ئوخشاشلىقلىرى ۋە چېگرالار.
نەپس مۇھاسەبىسى ۋە قەلب كېسەللىكلىرىنى داۋالاش بىلىش-ھەرىكەت تېراپىيىسى ۋە قوبۇل قىلىش-قەتئىيلىك تېراپىيىسى بىلەن سېلىشتۇرۇلماقتا؛ «مەنىۋى يۆنىلىشلىك تېراپىيە» تەتقىقاتلىرى كۆپىيىۋاتىدۇ.
زىكىر ۋە مۇراقەبە مېدىتاتسىيە تەتقىقاتلىرىدىكى دىققەت ۋە ھېسسىياتنى تەڭشەش بايقاشلىرى بىلەن تەكشۈرۈلمەكتە.
شۈكۈر، سەۋر، كەمتەرلىك قاتارلىق پەزىلەتلەر ئاكتىپ پسىخولوگىيەنىڭ خاراكتېر كۈچلىرى مودېلىدا ئۆلچىنىدىغان ئۇقۇملار؛ شۈكۈر تەتقىقاتلىرى ئەڭ كەڭ كۆلەملىكى.
ۋەھدەتى ۋۇجۇد ئېكخارت ۋە ئادۋايتا ۋېدانتا بىلەن سېلىشتۇرما مىستىتسىزم ئەدەبىياتىدا مۇنازىرە قىلىنماقتا؛ «مەڭگۈلۈك پەلسەپە» تېزىسى ھەم ياقلىنىدۇ ھەم تەنقىد قىلىنىدۇ.