تەپسىر — قۇرئان تېكىستىنىڭ مەنىسىنى تىل، باغلام (كونتېكست)، رىۋايەت ۋە ئەقىل يولى بىلەن چۈشەندۈرىدىغان ئىلىم. تېكىستنىڭ نازىل بولۇش سەۋەبى (سەبەبى نۇزۇل)، سۆزلەرنىڭ 7-ئەسىر ئەرەبچىسىدىكى مەنىسى، ئايەتلەر ئارىسىدىكى مۇناسىۋەت ۋە ئىلگىرىكى تەپسىر مىراسى بۇ ئىلىمنىڭ ماتېرىيالىدۇر. رىۋايەت تەپسىرى، دىرايەت تەپسىرى، ئىشارى تەپسىر ۋە زامانىۋى دەۋردىكى تېمىلىق تەپسىر قاتارلىق ئوخشىمىغان ئۇسۇللار ئوخشاش تېكىستكە ئوخشىمىغان سوئاللارنى قويىدۇ. بۇ بەت تەپسىرنى بىر ئېتىقاد مۇداپىئەسى سۈپىتىدە ئەمەس، ئۆز ئۇسۇللىرىغا ئىگە بىر تېكىست ئىلمى سۈپىتىدە بايان قىلىدۇ ۋە ئوخشىمىغان يېقىنلىشىشلارنى يانمۇ-يان قويىدۇ.
ھەر تارماق ئۈچ سەۋىيىدە: ئاساسىي، ئوتتۇرا، يۇقىرى. سەۋىيە كارتىسىنى چېكىڭ؛ تېمىلار، ھەل قىلىنغان مىساللار ۋە شەخسىي تەرەققىياتقا تۆھپىلىرى ئېچىلىدۇ.
قۇرئاننىڭ قۇرۇلمىسى (سۈرە، ئايەت، جۈز)، مەككىي ۋە مەدەنىي ئايرىمىسى، ئاساسىي ئۇقۇملارنىڭ لۇغىتى ۋە بىر مەئال-تەرجىمىنى قانداق ئوقۇش. تەپسىرگە كىرىشتىن بۇرۇن تېكىستنىڭ خەرىتىسىنى سىزىش.
بىر تېكىستنى باغلىمى بىلەن ئوقۇش پەقەت مۇقەددەس تېكىستلەردىلا ئەمەس، توختام، خەۋەر ۋە ئەدەبىياتتىمۇ ئەسقاتىدۇ.
بىرلا تەرجىمىنىڭ ئاخىرقى سۆز ئەمەسلىكىنى كۆرۈش، قەتئىي سۆزلەش ئادىتىنى يۇمشىتىدۇ.
تەقۋا، سەۋر، ئادالەت قاتارلىق ئۇقۇملارنى مەنبەسىدىن تونۇش كۈندىلىك تىلدىكى خاتا ئىشلىتىشلەرنى ئازايتىدۇ.
بىر ئايەت بەش ھالقىدىن ئۆتۈپ چۈشىنىلىدۇ: (1) تېكىست ۋە قىرائەت، (2) ئەرەب تىلى ۋە بالاغەت، (3) نازىل بولۇش باغلىنىشى، (4) رىۋايەت (ھەدىس ۋە ساھابە سۆزى)، (5) پۈتكۈل شەرھ. رىۋايەت ۋە دىرايەت تەپسىرلىرى بۇ ھالقىلارغا ئوخشىمىغان ئېغىرلىق بېرىدۇ.
بىر ئايەتنىڭ نازىل بولۇشىغا سەۋەب بولغان ۋەقە ياكى سوئال. مىسال: مۇجادەلە سۈرىسىنىڭ دەسلەپكى ئايەتلىرى ئېرىنىڭ «زىھار» قەسىمىدىن زىيان تارتقان خەۋلە بىنتى سەئلەبەنىڭ شىكايىتى ئۈستىگە نازىل بولغان. باغلامنى بىلىش ھۆكۈمنىڭ دائىرىسىنى بەلگىلەيدۇ.
مەنىسى ئوچۇق ئايەتلەر (مۇھكەم) بىلەن بىردىن كۆپ مەنىگە كېلىدىغان ياكى ماھىيىتى نامەلۇم ئايەتلەر (مۇتەشابىھ). ئال ئىمران 3:7 بۇ ئايرىمىنى ئۆزى قويىدۇ ۋە مۇتەشابىھنىڭ كەينىدىن يۈگۈرۈشتىن ئاگاھلاندۇرىدۇ.
رىۋايەت تەپسىرى (تەبەرى، ئىبنى كەسىر) ئايەتنى پەيغەمبەر، ساھابە ۋە تابىئىنلەردىن كەلگەن چۈشەندۈرۈشلەر بىلەن تەپسىر قىلىدۇ؛ دىرايەت تەپسىرى (رازى، زەمەخشەرى) تىل، لوگىكا ۋە كالام قوراللىرىنى ئىشلىتىدۇ. چوڭ تەپسىرلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئىككىسىنى بىرلەشتۈرىدۇ.
بىر ئايەتنىڭ يېپىق قالغان قىسمى باشقا بىر ئايەت بىلەن چۈشەندۈرۈلىدۇ: فاتىھەدىكى «نېمەت بېرىلگەنلەر» ئىپادىسى نىسا 4:69 دە پەيغەمبەرلەر، سىددىقلار، شېھىتلەر ۋە سالىھلار دەپ ئېچىلىدۇ. ئەڭ ئىشەنچلىك ئۇسۇل دەپ قارىلىدۇ.
ئىبنى ئابباس «قۇرئاننىڭ تەرجىمانى» دەپ قارالدى؛ مەككە، مەدىنە ۋە كۇفەدە تەپسىر مەكتەپلىرى شەكىللەندى. تېخى يازما ئەسەر يوق، ئاغزاكى يەتكۈزۈش بار.
جامىئۇل-بايان (تەخمىنەن 900): ھەر ئايەت ئۈچۈن رىۋايەتلەرنى توپلايدۇ، ئۆز تاللىشىنى بىلدۈرىدۇ. كېيىنكى بارلىق تەپسىرلەرنىڭ ئاساسلىق مەنبەسى.
زەمەخشەرى (كەششاف، 1134) بالاغەت؛ رازى (مەفاتىھۇل-غەيب، 1210) پەلسەپە ۋە كالام؛ قۇرتۇبى پىقھى مەركەزلىك تەپسىر يازدى. تەپسىر دەۋرنىڭ بارلىق ئىلىملىرى ئۇچرىشىدىغان ئورۇن بولدى.
مۇھەممەد ئابدۇھ ۋە رەشىد رىزا (ئەل-مەنار) ئىجتىمائىي ئىسلاھ؛ ئەلمالىلى ھەمدى يازىر تۈركچىدە كەڭ كۆلەملىك تەپسىر؛ سەييىد قۇتۇب ئەدەبىي-ھەرىكەت تەپسىرى؛ فەزلۇر رەھمان ۋە ئىزۇتسۇ ئاكادېمىك ئۇسۇللارنى ئېلىپ كەلدى.
جامىئۇل-بايان بىلەن رىۋايەت تەپسىرىنى سىستېمىلاشتۇردى؛ شۇنداقلا تارىخچى.
ئەل-كەششاف: قۇرئان بالاغىتىنى مەركەزگە قويغان تىل تەپسىرى؛ مۇئتەزىلە تەپسىرلىرى سەۋەبىدىن مۇنازىرە قىلىندى، لېكىن ھەممە ئوقۇدى.
مەفاتىھۇل-غەيب: پەلسەپە، كالام ۋە تەبىئىي پەنلەرنى تەپسىرگە ئېلىپ كىردى؛ «ئىچىدە تەپسىردىن باشقا ھەممە نەرسە بار» دېيىلدى.
ياپون تىلشۇناس؛ قۇرئاننىڭ مەنە دۇنياسىنى سېمانتىك مەيدان ئۇسۇلى بىلەن تەتقىق قىلدى؛ ئاكادېمىك تەپسىرنىڭ پىشىۋالىرىدىن.
رىۋايەت تەپسىرىنىڭ ئاساسىي ئەسىرى؛ 30 توم.
بالاغەت ۋە تىل مەركەزلىك تەپسىر؛ مەدرىسىلەرنىڭ ئۆلچەملىك تېكىستى.
ئېنسىكلوپېدىك دىرايەت تەپسىرى؛ پەلسەپىۋى مۇنازىرىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
تۈرك تىلىدىكى ئەڭ كەڭ كۆلەملىك تەپسىر؛ كلاسسىك ۋە زامانىۋى مىراسنى بىرلەشتۈرىدۇ.
ئايەت ھەدىس ۋە ساھابە سۆزى بىلەن چۈشەندۈرۈلىدۇ؛ تەپسىرنى چەكلىك تۇتىدۇ. تەبەرى، ئىبنى كەسىر.
تىل، لوگىكا ۋە كالام بىلەن تەپسىر؛ ئەقلىي مۇھاكىمىگە ئورۇن ئاچىدۇ. رازى، زەمەخشەرى، بەيزاۋى.
زاھىرىي مەنە بىلەن بىللە باتىنىي/مەنىۋى ئىشارەتلەرنى ئىزدەيدۇ؛ چېگرا سۈپىتىدە زاھىرغا زىت كەلمەسلىكى تەلەپ قىلىنىدۇ. قۇشەيرى، ئىبنى ئەرەبى.
تېمىلىق، ئەدەبىي، تارىخىيچى ۋە ئىلمىي تەپسىر؛ ئۇسۇل مۇنازىرىلىرى داۋاملىشىۋاتىدۇ.
ئايەتلەرنى زامانىۋى ئىلمىي بايقاشلار بىلەن چۈشەندۈرۈش مايىللىقى.
قوللىغۇچىلار ئىماننى مۇستەھكەملەيدۇ دەيدۇ، قارشى چىققۇچىلار تېكىستنى ئۆزگىرىشچان مودېللارغا باغلاپ قويىدۇ دەيدۇ. ئاكادېمىك كۆپچىلىك ئېھتىياتچان.
بەزى ھۆكۈملەرنىڭ 7-ئەسىر شارائىتىغا ئائىت ئىكەنلىكى، پرىنسىپىنىڭ قالىدىغانلىقى قارىشى.
فەزلۇر رەھمان يولى قوللايدۇ؛ ئەنئەنىۋى ئۆلىما لەۋزنىڭمۇ ۋەھىي ئىكەنلىكى سەۋەبىدىن رەت قىلىدۇ؛ ئارىدا «مەقاسىد» مەركەزلىك كېلىشىم ئىزدىگۈچىلەر بار.
نىسا 4:34 قاتارلىق ئايەتلەرنى قايتا تەپسىر قىلىش.
ئامىنە ۋەدۇد ۋە ئەسما بارلاس يېڭى ئوقۇشلارنى تەكلىپ قىلىدۇ؛ كلاسسىك تەپسىرنى قوللىغۇچىلار باغلام ۋە تىل ئۆلچەملىرى بىلەن ئېتىراز بىلدۈرىدۇ.
تەپسىر بۈگۈن ئۇنىۋېرسىتېت كافېدرالىرىدا، رەقەملىك قۇرئان ئەپلىرىدە ۋە خەلق ۋەزلىرىدە ئۈچ ئوخشىمىغان سۈرئەتتە ياشىماقتا. ئاكادېمىك تەپسىر ئۇسۇل مۇنازىرىلىرى بىلەن، رەقەملىك ئەپلەر ئېرىشىش ئىمكانىيىتى بىلەن، ئاممىۋى تەپسىر بولسا كۈندىلىك سوئاللارغا جاۋاب بىلەن شۇغۇللىنىدۇ. سۈنئىي ئەقىل بىلەن ئايەت-رىۋايەت ماسلاشتۇرۇش ۋە كورپۇس تەھلىلى يېڭى تەتقىقات ساھەلىرىدۇر.
تەپسىر — ئوخشاش بىر تېكىستنىڭ ئون تۆت ئەسىر جەريانىدا ئوخشىمىغان سوئاللارغا قانداق ئوخشىمىغان جاۋابلار بەرگەنلىكىنىڭ تارىخى. بۇ كۆپ خىللىقنى بايلىق دەپ كۆرگۈچىلەرمۇ، تېكىستنىڭ ئەسلى مەنىسىدىن يىراقلىشىش دەپ كۆرگۈچىلەرمۇ بار. ئېنىق بولغىنى شۇ: تەپسىرسىز ئوقۇشمۇ بىر تەپسىر، پەقەت ئۇسۇلى كۆرۈنمەيدۇ.
بۇ ئىلىم تارمىقىنىڭ زامانىۋى پەنلەر بىلەن كېسىشكەن نۇقتىلىرى: ئورتاق سوئاللار، ئۇسۇل ئوخشاشلىقلىرى ۋە چېگرالار.
ئىزۇتسۇنىڭ سېمانتىك مەيدان ئۇسۇلى زامانىۋى تىلشۇناسلىقتىن كەلگەن؛ كورپۇس تىلشۇناسلىقى بۈگۈن قۇرئان سۆزلىرىنىڭ ئىشلىتىلىش خەرىتىسىنى سىزماقتا.
دەسلەپكى قۇرئان قوليازمىلىرى (بىرمىنگھام، سەنئا) ۋە رادىئوكاربون يىل بەلگىلەش تېكىست تارىخىغا سانلىق مەلۇمات بېرىدۇ؛ ئاكادېمىك ۋە ئەنئەنىۋى ئوقۇشلار بۇ مەلۇماتنى ئوخشىمىغان چۈشەندۈرىدۇ.
گادامېرنىڭ «ئۇپۇقلارنىڭ قوشۇلۇشى» پىكرى بىلەن كلاسسىك تەپسىردىكى «ئوقۇرمەننىڭ تەييارلىقى» ئۇقۇمى ئارىسىدىكى ئوخشاشلىقلار تەتقىق قىلىنىدۇ.
مېتافورا نەزەرىيىسى (لاكوف) مۇتەشابىھ ئايەتلەرنىڭ تىل قۇرۇلمىسىنى تەھلىل قىلىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىۋاتىدۇ.