ھەدىس ئىلمى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ سۆز، ئىش-ھەرىكەت ۋە تەستىقلىرىنى نەقىل قىلغان رىۋايەتلەرنى توپلايدۇ، تۈرگە ئايرىيدۇ ۋە ئىشەنچلىكلىكىنى باھالايدۇ. ئىككى ئاساسىي تارمىقى بار: رىۋايەت (تېكىستلەرنى توپلاش) ۋە دىرايەت (ئىسناد ۋە مەتىن تەنقىدى). راۋىي تەرجىمىھاللىرى (جەرھ ۋە تەئدىل)، سەنەد زەنجىرلىرى، مەتىن سېلىشتۇرۇش قاتارلىق قوراللار بىلەن تارىخىي بىر مەنبە تەنقىدى تەرەققىي قىلدۇرغان. زامانىۋى غەرب ئاكادېمىيىسى بۇ ئۇسۇلنىڭ يېتەرلىكلىكىنى مۇنازىرە قىلىدۇ؛ مۇسۇلمان ئالىملار بولسا ئۇنى دۇنيا تارىخىدىكى ئەڭ كەڭ كۆلەملىك مەنبە تەنقىد سىستېمىسى دەپ قارايدۇ. بۇ بەت ھەر ئىككى قاراشنى يەتكۈزىدۇ.
ھەر تارماق ئۈچ سەۋىيىدە: ئاساسىي، ئوتتۇرا، يۇقىرى. سەۋىيە كارتىسىنى چېكىڭ؛ تېمىلار، ھەل قىلىنغان مىساللار ۋە شەخسىي تەرەققىياتقا تۆھپىلىرى ئېچىلىدۇ.
ھەدىس، سۈننەت ۋە خەۋەر ئۇقۇملىرى؛ كۇتۇبى سىتتە؛ بىر ھەدىسنىڭ قۇرۇلمىسى (سەنەد ۋە مەتىن)؛ سەھىھ، ھەسەن، زەئىپ ئايرىمىسىنىڭ نېمە مەنىدە ئىكەنلىكى.
«بۇنى كىم، كىمدىن ئاڭلىغان؟» سوئالى ئىجتىمائىي تاراتقۇ دەۋرىنىڭ ئەڭ زۆرۈر ماھارىتى.
كۈندىلىك ئەخلاق، ئائىلە ۋە قوشنىدارچىلىق پرىنسىپلىرىنى بىرىنچى قولدىن ئوقۇش.
خەلق ئارىسىدا «ھەدىس» دەپ تونۇلغان سۆزلەرنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ مەنبەسىز ئىكەنلىكىنى سېزىش.
بىر ھەدىس ھەزرىتى پەيغەمبەردىن ساھابە، تابىئىن ۋە كېيىنكى ئەۋلادلار ئارقىلىق توپلىغۇچىغا يېتىپ كېلىدۇ. كۆپ يولدىن كەلگەن (مۇتەۋاتىر) رىۋايەت توم سىزىقلار بىلەن، بىر يولدىن كەلگەن (ئاھاد) رىۋايەت نېپىز سىزىق بىلەن كۆرسىتىلگەن؛ زەنجىردىكى ھەر بىر ھالقا ئىشەنچلىكلىك جەھەتتىن تەكشۈرۈلىدۇ.
ھەر ھەدىسنىڭ ئىككى قىسمى بار: نەقىل قىلغۇچىلار زەنجىرى (ئىسناد/سەنەد) ۋە مەزمۇن (مەتىن). «ئىسناد دىندىندۇر؛ ئىسناد بولمىسا خالىغان كىشى خالىغىنىنى دەيتتى» (ئىبنۇل-مۇبارەك). ھەدىس ئىلمى ئالدى بىلەن زەنجىرنى، ئاندىن مەتىننى سىنايدۇ.
راۋىيلارنىڭ ئىشەنچلىكلىكىنى بەلگىلەيدىغان تەرجىمىھال ئىلمى. ئون مىڭلىغان راۋىي ھەققىدە تۇغۇلۇش-ۋاپات، ئۇستازلار، شاگىرتلار، ھاپىزە ئەھۋالى ۋە راستچىللىق خاتىرىلىرى يېزىلدى؛ «رىجال» ئەدەبىياتى دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ پروسوپوگرافىيە مەجمۇئەسى.
مۇتەۋاتىر: يالغان ئۈستىدە بىرلىشىشى مۇمكىن بولمىغان كۆپ كىشىلەرنىڭ ھەر ئەۋلادتا نەقىل قىلغان خەۋىرى (مەسىلەن قۇرئان تېكىستى، نامازنىڭ شەكلى). ئاھاد: ئازراق كانال بىلەن كەلگەن خەۋەر؛ سەھىھ بولسىمۇ قەتئىيلىك دەرىجىسى مۇنازىرە قىلىنىدۇ. ئەقىدىدە ئاھاد خەۋەرنىڭ ئورنى مەزھەپلەرگە قاراپ ئۆزگىرىدۇ.
ھەر سەھىھ ھەدىس ئوخشاش ھۆكۈم تۇغدۇرمايدۇ: تەشرىئىي (ھۆكۈم قويغۇچى) سۈننەت، پەيغەمبەرنىڭ ئىنسان سۈپىتىدىكى تاللاشلىرى (خورما چاڭلاش ۋەقەسى) ۋە دەۋرنىڭ ئۆرپى ئايرىلىدۇ. شاھ ۋەلىيۇللاھ ۋە قارافى بۇ ئايرىمىنى سىستېمىلاشتۇردى.
1-ئەسىردە ئابدۇللاھ ئىبنى ئەمرنىڭ «ئەس-سەھىفەتۇس-سادىقە»سى، ھەممام ئىبنى مۇنەببىھنىڭ سەھىپىسى (ئەبۇ ھۇرەيرەدىن) قاتارلىق يازما توپلاملار؛ رەسمىي تەدۋىن ئۆمەر ئىبنى ئابدۇلئەزىزنىڭ بۇيرۇقى بىلەن (تەخمىنەن 720).
مالىكنىڭ مۇۋەتتاسى (تەخمىنەن 760)، ئەھمەد ئىبنى ھەنبەلنىڭ مۇسنەدى، ئاندىن بۇخارى (ۋاپاتى 870) ۋە مۇسلىم (ۋاپاتى 875): 600 مىڭ رىۋايەتتىن 7 مىڭىنىڭ تاللانغانلىقى بايان قىلىنىدۇ. «كۇتۇبى سىتتە» بۇ دەۋرنىڭ مەھسۇلى.
رامەھۇرمۇزى، ھاكىم، خەتىب ئەل-باغدادى، ئىبنۇس-سالاھ (مۇقەددىمە، 1230) ھەدىس ئۇسۇلىنى سىستېمىلاشتۇردى؛ مىززى ۋە ئىبنى ھەجەر رىجال مەجمۇئەسىنى تاماملىدى.
19–20-ئەسىرلەردە غەرب تەنقىدى (گولدزىھېر، شاخت) ۋە جاۋابلار (سەزگىن، ئەئزەمى)؛ ئەلبانىنىڭ قايتا تەخرىج تۈرى؛ بۈگۈن سۈننەت ساندانلىرى ۋە ئىسناد تور تەھلىلى.
ئەل-جامىئۇس-سەھىھ: ئەڭ ئىشەنچلىك دەپ قارالغان توپلام؛ قاتتىق راۋىي ئۆلچەملىرى (كۆرۈشۈش شەرتى).
مۇقەددىمە: ھەدىس ئۇسۇلىنى 65 ماۋزۇدا سىستېمىلاشتۇرغان دەرسلىك.
فەتھۇل-بارى (بۇخارى شەرھى) ۋە تەھزىبۇت-تەھزىب (رىجال)؛ ھەدىس ئىلمىنىڭ ئېنسىكلوپېدىستى.
ھەدىسلەرنىڭ دەسلەپكى يازما مەنبەلىرىنى ھۆججەتلەشتۈرۈپ گولدزىھېرنىڭ كېيىنكى يىل بەلگىلەش تېزىسىنى تەنقىد قىلدى.
قۇرئاندىن كېيىن ئەڭ ئىشەنچلىك كىتاب دەپ قارىلىدۇ؛ 7275 رىۋايەت (تەكرارلار بىلەن).
تېما تەرتىپى ۋە رىۋايەت ۋارىيانتلىرىنى توپلىشى بىلەن كۆزگە كۆرۈنىدۇ.
ھەدىس ئۇسۇلىنىڭ كلاسسىك دەرسلىكى.
ئەخلاق ۋە ئىبادەتكە دائىر تاللانما ھەدىسلەر؛ ئەڭ كەڭ ئوقۇلىدىغان توپلام.
رىۋايەتكە ئالدىنلىق بېرىدۇ، رەئينى چەكلىك تۇتىدۇ؛ ئەھمەد ئىبنى ھەنبەل يولى.
ئاھاد خەۋەرنى قۇرئاننىڭ ئومۇمىي پرىنسىپلىرى ۋە مەشھۇر سۈننەت بىلەن سىنايدۇ؛ مەتىن تەنقىدىگە كۆپرەك ئورۇن بېرىدۇ.
دەسلەپكى ھەدىسشۇناسلار ھەر ھەدىسنى بىر-بىرلەپ باغلىمى بىلەن باھالىدى؛ كېيىنكىلەر ئومۇمىي قائىدىلەر قويدى. بۇ پەرق زامانىۋى تەخرىج مۇنازىرىلىرىدە ئەھمىيەت قازاندى.
غەرب ۋە مۇسۇلمان ئاكادېمىيىسىدە ئىسناد-مەتىن قاتارلىق ئۇسۇللار بىلەن يىل بەلگىلەش؛ نەتىجىلەر ھەر ئىككى تەرەپتە مۇنازىرە قىلىنىدۇ.
غەرب ئاكادېمىيىسى بىلەن ئەنئەنىۋى ئۆلىما ئارىسىدىكى ئاساسىي مۇنازىرە.
شاخت گۇمانچى، موتزكى ۋە سەزگىن بالدۇرقى يىل بەلگىلەشنى قوللايدۇ؛ مۇسۇلمان ئالىملار ئىسناد سىستېمىسىنى يېتەرلىك دەپ قارايدۇ؛ ئاكادېمىيىدە ئوتتۇراھال بىر ئورۇن شەكىللەندى.
پەزىلەت تېمىلىرىدا زەئىپ رىۋايەت ئىشلىتىلەمدۇ؟
جۇمھۇر شەرتلىك قوبۇل قىلىدۇ؛ سەلەفىي يول ۋە بەزى مودېرنىستلار رەت قىلىدۇ.
قايسى ھەدىسلەر ھۆكۈم قويىدۇ، قايسىلىرى ئۆرپ ۋە ئىنسانىي تاللاش؟
كلاسسىك ئايرىما بار (تەشرىئىي/غەيرى تەشرىئىي)؛ چېگرىنىڭ قەيەردە سىزىلىدىغانلىقى زامانىۋى پىقھىنىڭ ئاساسىي تېمىسى.
ھەدىس ئىلمى بۈگۈن رەقەملىشىۋاتىدۇ: بارلىق ئىسنادلار ساندانلاردا، راۋىي تورلىرىنى گرافىك ھالدا چىقارغىلى بولىدۇ. ئاكادېمىيىدە «سەھىھمۇ؟» سوئالى بىلەن بىللە «قاچان، قايسى مۇھىتتا تارقىلىشقا كىردى؟» سوئالى سورىلىۋاتىدۇ. خەلق سەۋىيىسىدە بولسا ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا مەنبەسىز «ھەدىس» تارقىتىش ھەدىسشۇناسلارنىڭ ئون تۆت ئەسىر بۇرۇنقى ئاگاھلاندۇرۇشىنى كۈنتەرتىپتە تۇتماقتا.
ھەدىس ئىلمى — بىر جەمئىيەتنىڭ ئۆز خاتىرىسىنى قانداق تەكشۈرگەنلىكىنىڭ تارىخى. ئۇسۇلىنى قەدىرلىگۈچىلەر ئۇنى ئىلمىي ئىنچىكىلىكنىڭ پىشىۋاسى دەپ قارايدۇ؛ تەنقىد قىلغۇچىلار ئىسنادنىڭ مەتىننى تولۇق ساقلىيالمايدىغانلىقىنى ئېيتىدۇ. ئىككى تەرەپمۇ كېلىشىدىغان نۇقتا: بۇ سىستېما بولمىسا ئىدى، قولدا ئىشەنچلىك ماتېرىيال خېلى ئاز بولاتتى.
بۇ ئىلىم تارمىقىنىڭ زامانىۋى پەنلەر بىلەن كېسىشكەن نۇقتىلىرى: ئورتاق سوئاللار، ئۇسۇل ئوخشاشلىقلىرى ۋە چېگرالار.
جەرھ-تەئدىل زامانىۋى تارىخشۇناسلىقتىكى مەنبە تەنقىدى ۋە گۇۋاھلىق باھالاش بىلەن سېلىشتۇرۇلىدۇ؛ ھەر ئىككى ساھە «كىم، قاچان، كىمدىن» سوئاللىرىنى قويىدۇ.
ئىسناد زەنجىرلىرى يۆنىلىشلىك بىر تور ھاسىل قىلىدۇ؛ مەركەزلىك ئۆلچەملىرى بىلەن «ئورتاق ھالقا» تەھلىللىرى كومپيۇتېردا قىلىنماقتا.
ئاغزاكى يەتكۈزۈشنىڭ ئىشەنچلىكلىكى ھاپىزە تەتقىقاتلىرى (يادلاش ئەنئەنىلىرى، ئەسلەش خاتالىقلىرى) نۇرىدا تەتقىق قىلىنماقتا.
«ھەر ئاڭلىغىنىڭنى سۆزلىمە» پرىنسىپى بىلەن دېزئىنفورماتسىيە تەتقىقاتلىرىدىكى دەلىللەش مەدەنىيىتى ئوخشاش مەسىلىنى سۆزلەۋاتىدۇ.