ئىقتىساد كەم مەنبەلەرنىڭ ئىشلەپچىقىرىلىشى، تەقسىملىنىشى ۋە ئىستېمالىنى تەتقىق قىلىدۇ. ئىسلام سودىنى رىغبەتلەندۈرۈپ جازانىنى چەكلەش ئارقىلىق ئۆزىگە خاس بىر ئىقتىسادىي ئەخلاق قۇردى: مۈلۈك ئامانەت، كىرىم ھالال بولۇشى، بايلىق ئايلىنىشى، زاكات ۋە ۋەقپە تەقسىماتنى تەمىنلىشى كېرەك. ئىبنى خەلدۇن ئىش بۆلۈشۈش ۋە باجنى، غەززالى پۇلنىڭ ۋەزىپىلىرىنى، مەقرىزى ئىنفلياتسىيەنى يازدى. بۈگۈن ئىسلام ئىقتىسادى جازانىسىز مالىيە، تەكافۇل ۋە ئادالەت مۇنازىرىلىرى بىلەن ئاساسىي ئېقىم بىلەن سۆزلەشمەكتە.
ھەر تارماق ئۈچ سەۋىيىدە: ئاساسىي، ئوتتۇرا، يۇقىرى. سەۋىيە كارتىسىنى چېكىڭ؛ تېمىلار، ھەل قىلىنغان مىساللار ۋە شەخسىي تەرەققىياتقا تۆھپىلىرى ئېچىلىدۇ.
كىرىم-چىقىم تەڭپۇڭلۇقى، تېجەش، ئۆسۈم ۋە ئىنفىلياتسىيە، باھالارنىڭ شەكىللىنىشى. ھەممە ئادەمگە كېرەك بولغان ئىقتىساد.
بيۇدجېت ۋە جىددىي فوند كرىزىسلەردە قەرز قاينىمىغا كىرىپ قېلىشنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ.
رېئال قايتۇرما ئېڭى خاتا مەبلەغ سېلىش ۋە كرېدىت قارارلىرىنى ئازايتىدۇ.
ھەر چىقىمنىڭ ۋاز كېچىلگەن ئالتېرناتىپىنى كۆرۈش، مۇھىملىق تەرتىپى بەلگىلەشنى ئۆگىتىدۇ.
يۇقىرىغا يانتۇ تەمىنات بىلەن تۆۋەنگە يانتۇ تەلەپ كېسىشكەن نۇقتىدا بازار باھاسى شەكىللىنىدۇ. ئىبنى تەيمىيە (ۋ. 1328) باھانىڭ تەمىنات ۋە تەلەپ بىلەن بەلگىلىنىدىغانلىقىنى يازغان، باھاغا ئارىلىشىشنى پەقەت ئادالەتسىزلىك بولغاندىلا قوللىغان.
باھا تەمىنات بىلەن ئېھتىياجنىڭ كېسىشكەن يېرىدە شەكىللىنىدۇ؛ كەملىك باھانى كۆتۈرىدۇ. پەيغەمبەر قەھەتچىلىكتە باھا بېكىتىشنى رەت قىلدى: «باھالارنى بېكىتكۈچى ئاللاھ»؛ بازار مېخانىزمىغا دەسلەپكى بىر ئىشەنچ.
پۇل ئالماشتۇرۇش ۋاسىتىسى، قىممەت ئۆلچىمى ۋە ساقلاش ۋاسىتىسى (غەززالى بۇ ئۈچ ۋەزىپىنى يازدى). جازانە پۇلنىڭ ۋاقىت باھاسى؛ ئىنفلياتسىيە پۇل تەمىناتى ۋە ئېھتىياج بېسىمى بىلەن مۇناسىۋەتلىك (مەقرىزى 1405-يىلى بۇنى ئانالىز قىلدى).
مەھسۇلدارلىق ۋە كاپىتال توپلىنىشى ئۆسۈشنى تەمىنلەيدۇ؛ تەقسىمات تەڭسىزلىكى (گىنى) ئىجتىمائىي مۇقىملىققا تەسىر قىلىدۇ. ئىبنى خەلدۇن: ئىش بۆلۈشۈش ۋە نوپۇس بايلىق يارىتىدۇ.
باج، چىقىم ۋە ئىجتىمائىي كاپالەت. ئەبۇ يۈسۈپنىڭ كىتابۇل-خاراجى (8-ئەسىر) ئادىل باج پىرىنسىپلىرىنى، ئۆمەرنىڭ دىۋانى بولسا تۇنجى ئاممىۋى مائاش ۋە ئىجتىمائىي ياردەم سىستېمىسىنى قۇردى.
بۇ بۆلۈم تارماقنىڭ ئىسلام تەپەككۇرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ئايرىم تۇتىدۇ: مەنبە تېكىستلەر، مەدەنىيەت تارىخى، سېلىشتۇرما كارتىلىرى ۋە يېڭى نەزەرىيەلەرنىڭ ماسلىق باھاسى. تەسۋىرلىگۈچى، ھۆكۈم چىقارمايدۇ.
مۇدارەبە (ئەمگەك-كاپىتال شېرىكچىلىكى)، مۇشارەكە، مۇرابەھە (تەننەرخ + پايدا سېتىشى)، ئىجارە، سەلەم. ئىتالىيەچە «commenda» مۇدارەبەدىن كەلگەن؛ «چېك» ئەرەبچە سەككتىن.
ئەبۇ يۈسۈپ كىتابۇل-خاراجدا (ھارۇن رەشىد ئۈچۈن) ئادىل باج، تۆلەش كۈچى ۋە ئۇل ئەسلىھە مەبلىغىنى يازدى؛ ئۆمەرنىڭ دىۋانى ھەممىگە مائاش بەلگىلىدى؛ بەيتۇلمال ئاممىۋى خەزىنە ئىدى.
مۇھتەسىب ئۆلچەم-تارازا، سۈپەت ۋە ئامبارلاشنى (ئىھتىكار) نازارەت قىلدى؛ باھالارغا بىۋاسىتە ئارىلىشىش چەكلىك ئىدى. ئىستېمالچى قوغداش ۋە رىقابەت ئورگانلىرىنىڭ باشلامچىسى.
مائارىپ، ساغلاملىق، سۇ ۋە يول ۋەقپە بىلەن مەبلەغ بىلەن تەمىنلەندى؛ ئوسمانلىدا پۇل ۋەقپەلىرى (مۇنازىرىلىك ھالدا) مىكرو كرېدىت ۋەزىپىسىنى ئۆتىدى. 16-ئەسىردە بەزى شەھەرلەردە كىرىمنىڭ ئۈچتىن بىرى ۋەقپەلەرگە تەۋە ئىدى.
كىتابۇل-خاراج: ئاممىۋى مالىيە، باج ئادالىتى ۋە دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىي مەسئۇلىيەتلىرى ھەققىدە تۇنجى سىستېمىلىق ئەسەر.
پۇلنىڭ ۋەزىپىلىرى ۋە «پۇل پۇل تۇغمايدۇ» پىرىنسىپى؛ ئېھتىياجلار ئىيېرارخىيىسى (زەرۇرىي، ھاجىي، تەھسىنىي) بىلەن پاراۋانلىق ئىقتىسادىنىڭ دەسلەپكى رامكىسى.
ئىغاسەتۇل-ئۈممە: مىسىر قەھەتچىلىكلىرىنى ۋە مىس پۇل بېسىشنىڭ ئىنفلياتسىيەگە تەسىرىنى ئانالىز قىلدى؛ پۇل تارىخىنىڭ باشلامچىسى.
گرامىن بانكىسى بىلەن مىكرو كرېدىت؛ 2006 نوبېل تىنچلىق مۇكاپاتى؛ نامراتلىققا قارشى كۈرەشتە مالىيە ئېرىشىش مودېلى.
جازانە پۇلنىڭ ۋاقىت قىممىتى ۋە خەتەرنىڭ باھاسى؛ زامانىۋى مالىيەنىڭ ئاساسىي قورالى. كېينس جازانىنىڭ مەبلەغنى چەكلەيدىغانلىقىنى، فىشېر قەرز دېفلياتسىيىسىنى يازدى.
سمىت: كۆرۈنمەس قول؛ كېينس: دۆلەت ئارىلىشىشى؛ پاراۋانلىق دۆلىتى بىلەن نېئولىبېرالىزم.
كاپىتالىزم: مۇتلەق شەخسىي مۈلۈك؛ سوتسىيالىزم: كوللېكتىپ مۈلۈك.
ئۈزلۈكسىز ئۆسۈش نىشانى؛ ئىستېمال پاراۋانلىقنىڭ ئۆلچىمى (GDP). تەنقىد: پلانېت چەكلىرى، كىچىكلەش (degrowth).
ئىنسان ئەقىللىق ئەمەس، تەرەپباز؛ ئىتتىرىش (nudge) ۋە زىياندىن قېچىش (كانېمان، تالېر).
نەپسنىڭ تۈرتكىلىكى ۋە «سەۋر» بىلەن «قانائەت» تەربىيىسى پىكرى بىلەن ماس كېلىدۇ؛ زاكات ۋە روزىغا ئوخشاش ئورگانلار ھەرىكەتلىك مېخانىزم سۈپىتىدە ئوقۇلىدۇ.
پۇل باسىدىغان دۆلەت ئۈچۈن خىراجەت چەكلىمىسى ئەمەس ئىنفلياتسىيە چەكلىمىسى بار.
مەقرىزىنىڭ مىس پۇل-ئىنفلياتسىيە ئانالىزى ئېھتىيات چاقىرىقى؛ پۇلنىڭ قىممىتىنىڭ خالىغانچە ئىشلەپچىقىرىلىشى ئادالەت پىرىنسىپى جەھەتتىن مۇنازىرە قىلىنىدۇ.
مەركەزسىز رەقەملىك پۇل ۋە توختاملار.
پەتىۋالار بۆلۈنگەن: بەزىلىرى تەخمىن ۋە غەرەر سەۋەبىدىن جائىز كۆرمەيدۇ (مىسىر دىيانىتى 2018)، بەزىلىرى مال سۈپىتىدە قوبۇل قىلىدۇ؛ بلوك زەنجىرى تېخنىكىسى نېيترال سانىلىدۇ.
ھەر پۇقراغا شەرتسىز مۇنتىزىم تۆلەم تەكلىپى.
ئۆمەرنىڭ دىۋانى ۋە زاكاتنىڭ كاپالەت ۋەزىپىسى تارىخىي مىساللار سۇنىدۇ؛ مەبلەغ ۋە خىزمەت رىغبىتى مۇنازىرىسى داۋاملىشىدۇ.
كاپىتال كىرىمى ئۆسۈشتىن ئاشسا بايلىق مەركەزلىشىدۇ؛ بايلىق بېجى تەكلىپى.
ھەشر 59:7 نىڭ دىئاگنوزى بىلەن ئوخشاش؛ زاكات (%2.5 بايلىق) ۋە مىراس بۆلۈشۈش مەركەزلىشىشنى سۇندۇرۇشقا قارىتىلغان قۇرۇلمىلىق قوراللار.
ئىقتىسادنىڭ رېئال ئىشلەپچىقىرىشتىن ئۈزۈلگەن مالىيە مۇئامىلىلىرىگە يۆتكىلىشى.
غەرەر (ھەددىدىن زىيادە ئېنىقسىزلىق) ۋە مەيسىر (قىمار) چەكلىمىلىرى بىلەن توقۇنۇشىدۇ؛ 2008 كرىزىسىدە ئىسلام بانكىلىرىنىڭ نىسپىي چىداملىقى بۇ چەكلىمە بىلەن چۈشەندۈرۈلدى.
GDP ئۆسۈشى ئورنىغا پاراۋانلىق ۋە پلانېت چەكلىرى.
ئىسراپ چەكلىمىسى، قانائەت ۋە مىزان بىلەن ماس؛ لېكىن نامرات دۆلەتلەرنىڭ ئۆسۈش ئېھتىياجى ئادالەت جەھەتتىن كۆزىتىلىدۇ.
مۇھىت، ئىجتىمائىي ۋە باشقۇرۇش ئۆلچەملىرى بىلەن مەبلەغ.
ھالال مەبلەغ تەكشۈرۈشى (ھاراق، قىمار، قورالنى چىقىرىۋېتىش) ESG نىڭ باشلامچىسى سانىلىدۇ؛ تەكافۇل ۋە سۇكۇك بازارلىرى ئۆسمەكتە.
باھالار زامانىۋى مۇسۇلمان ئالىملار ۋە فىقھ ئاكادېمىيەلىرىنىڭ كەڭ تارقالغان قاراشلىرىنى خۇلاسىلەيدۇ؛ بىرلا رەسمىي قاراش يوق. «ماس»: ئەقىدە بىلەن زىددىيەت كۆرۈلمەيدۇ. «ئىجتىھادقا باغلىق»: ئالىملار ئارىسىدا ئوخشىمىغان قاراشلار بار. «زىددىيەتلىك»: كەڭ تارقالغان تەپسىر بىلەن توقۇنۇشىدۇ ياكى پەلسەپىۋى دەۋا كۆتۈرىدۇ.
ئىسلام مالىيىسى 4 ترىليون دوللاردىن ئاشقان مۈلۈككە يەتتى (مالايسىيا، كۆرپەز، تۈركىيە). تەنقىدمۇ ئىچىدىن كەلمەكتە: «مۇرابەھە ئىقتىسادى» ھەقىقىي خەتەر تەقسىماتىدىن يىراق قالماقتا. مىكرو مالىيە، قەرزى ھەسەنە فوندلىرى ۋە ئىجتىمائىي مالىيە (زاكات-ۋەقپە-سۇكۇك) ئادالەت تەكىتىنى كۈچەيتىشكە تىرىشماقتا.
ئىقتىساد قانداق بېيىشنى؛ ئىسلام ئىقتىسادى بايلىقنىڭ نېمە ئۈچۈن ئىكەنلىكىنى سورايدۇ. «بايلىق پەقەت بايلار ئارىسىدا ئايلانمىسۇن» جۈملىسى بىلەن پىكېتتىنىڭ تەڭسىزلىك دىئاگنوزى ئوخشاش ئەخلاقىي سوئالنى ئوخشىمىغان تىللاردا سورايدۇ.