Nasıl biliriz?
Bilimsel yöntem ve İslam düşüncesi
Modern bilimsel yöntemin adımları, İslam düşünce geleneğinde erken karşılıklar bulur. Benzerlikler kadar farklar da öğreticidir: bilim “nasıl”ı, din “niçin”i sorar; ikisi aynı soruyu sorduğunda ise tartışma başlar.
| Fen düşüncesi | İslam düşüncesi | |
|---|---|---|
| Gözlem ve deney | Kontrollü deney, ölçüm, tekrarlanabilirlik (Galileo, Bacon). | İbnü’l-Heysem (1021) karanlık oda ve ışık deneyleriyle “i‘tibâr” (sınama) yöntemini kurdu; Râzî ilaçları karşılaştırmalı denedi. |
| Şüphe | Descartes’ın metodik şüphesi (1637): her şeyden şüphe et, sağlam zemini bul. | Gazzâlî el-Munkız’da (y. 1108) duyulardan ve akıldan şüphe ederek kesinliği aradı; Descartes’tan beş asır önce. |
| Hipotez ve matematiksel model | Doğa matematik diliyle yazılmıştır (Galileo); yasalar denklemdir. | Bîrûnî ve Tûsî gök hareketlerini geometrik modellerle öngördü; “mîzan” inancı evrenin ölçülebilirliğini varsayar. |
| Nedensellik | Her olayın doğal bir nedeni vardır; yasalar zorunludur (Laplace). | Gazzâlî: nedensellik zorunlu değil, Allah’ın âdetidir (âdetullah); İbn Rüşd: nedenselliği inkâr aklı inkârdır. Tartışma bugün kuantumla yeniden okunuyor. |
| Otoriteyi eleştirme | Hiçbir otorite deneyin üstünde değildir (Royal Society: “Nullius in verba”). | Bîrûnî Aristoteles’i gözlemle eleştirdi; İbnü’l-Heysem Batlamyus’a “Şükûk” yazdı; Kindî: “Hakikat nereden gelirse gelsin.” |
| Yanlışlanabilirlik ve revizyon | Bir teori test edilebilir ve çürütülebilir olmalıdır (Popper). | İctihad hata ihtimaliyle yapılır ve revize edilir; “doğru ictihada iki, yanlışa bir sevap” hadisi hatayı sürecin parçası sayar. |
| Amaç | Açıklama, öngörü ve kontrol; değerlerden bağımsız olmayı hedefler. | Bilgi, ibadet ve hikmetle bağlantılıdır; “faydasız ilimden Allah’a sığınırım” duası bilgiyi amaçla ilişkilendirir. |
Fark şurada: bilim yöntem gereği metafizik soruları askıya alır; İslam düşüncesi ise aynı gözlemi bir “ayet” olarak okur. İkisi aynı veriye bakıp farklı türde cümleler kurar. Çatışma, biri diğerinin cümle türünü kendi alanına çektiğinde doğar.