İslami ilimler · Fen ve sosyal bilimler · Üç dil

İslam veBilimler

Tefsirden fiziğe, fıkıhtan ekonomiye yirmi bilim ve ilim dalı: her biri için temel kavramlar, çözümlü örnekler, Kur’an ve hadisle bağlantılar, İslam medeniyetindeki gelişim, bilginlerin düşünceleri, bilimsel görüş ile İslam düşüncesinin karşılaştırması ve en güncel teorilerin uyum değerlendirmesi.

bilim dalı

bilgin

karşılaştırma

güncel teori

180

örnek

Bilimleri keşfet İslam’a göre yaşam

Bu site bir inanç savunusu ya da eleştirisi değildir. Her konuda bilimsel görüş ile İslam düşüncesi yan yana, kendi kaynaklarıyla aktarılır; uyum değerlendirmeleri çağdaş tartışmayı özetler, hüküm vermez. Okuyucu kendi sonucunu çıkarır.

20bilim ve ilim dalıBir dala dokun ya da üzerine gel

Her sayfa nasıl okunur?

Üç seviye

Temel, orta, ileri: her seviyede konular, çözümlü örnekler ve hayata katkısı.

İki ses, yan yana

Bilimsel görüş ile İslam düşüncesi kendi kaynaklarıyla aktarılır; hüküm verilmez.

Uyum değerlendirmesi

Güncel teoriler üç renkle işaretlenir: uyumlu, yoruma bağlı, gerilimli.

Bilimler

Yirmi bilim ve ilim dalı

Sekiz İslami ilim, sekiz fen bilimi, dört sosyal bilim. Her dal kendi sayfasında üç seviyeye ayrılır: konular, çözümlü örnekler ve hayata katkısı. Fen ve sosyal bilimlerde “İslam ve …” bölümü sayfanın sonunda ayrı durur.

İlmü’t-Tefsîr · Ulûmü’l-Kur’ânTefsir

Metni anlamanın ilmi

İlmü’l-Hadîs · Usûlü’l-HadîsHadis

Haberin güvenilirliğini ölçmek

el-Fıkh · Usûlü’l-FıkhFıkıh ve Usûl-i Fıkıh

Hükmü delilden çıkarmak

İlmü’l-Kelâm · Usûlü’d-DînKelam ve Akaid

İnancı akılla temellendirmek

et-Tasavvuf · İlmü’l-AhlâkTasavvuf ve Ahlak

İçi arındırmanın ilmi

es-Sîre · İlmü’t-TârîhSiyer ve İslam Tarihi

Geçmişi kaynağıyla okumak

Ulûmü’l-Kur’ân · İlmü’l-Kırâât · TecvîdKur’an İlimleri ve Kıraat

Metni koruma ve seslendirme

İlmü’n-Nahv · es-Sarf · el-BelâgaArap Dili ve Belâgat

Anlamın dil bilimi

Uyum panoraması

Fen ve sosyal bilimlerde değerlendirilen güncel teorilerin dağılımı. Çubuğa tıklayınca ilgili bölüme gidersiniz.

Fizik4/2/2 Kimya5/2/1 Biyoloji3/2/3 Astronomi6/2/0 Yer Bilimleri ve Coğrafya5/3/0 Tıp5/2/1 Matematik6/2/0 Mühendislik ve Teknoloji4/3/1 Felsefe3/3/2 Psikoloji5/1/2 Sosyoloji4/4/0 Ekonomi5/2/1

UyumluYoruma bağlıGerilimli

Değerlendirmeler çağdaş Müslüman âlimlerin ve fıkıh akademilerinin yaygın görüşlerini özetler; tek bir resmî görüş yoktur. “Uyumlu”: doktrinle çelişki görülmez. “Yoruma bağlı”: âlimler arasında farklı yaklaşımlar var. “Gerilimli”: yaygın yorumla çatışır ya da felsefi iddialar taşır.

Giriş

Kâinat bir kitaptır

Kur’an’da “âyet” kelimesi hem vahyin cümlelerini hem de tabiattaki işaretleri adlandırır. Yaklaşık 750 ayet gökyüzünden, yağmurdan, canlılardan ve yeryüzünden söz eder ve okuyucuyu düşünmeye (tefekkür), bakmaya (nazar) ve akletmeye çağırır. Bu çağrı, 8. yüzyıldan itibaren Bağdat, Kurtuba, Kahire ve Semerkand’da fen bilimlerinin gelişmesinin zeminini hazırladı. Bu rehber, her fen dalını hem kendi diliyle hem de İslam düşüncesiyle karşılaştırmalı olarak anlatır: nerede buluşurlar, nerede ayrışırlar, en güncel teoriler nasıl değerlendirilir.

Üç dayanak

Oku (ikra’)

İlk vahiy emri okumaktır (Alak 96:1). “İlim öğrenmek her Müslümana farzdır” hadisi ilmi ibadetle aynı düzleme koyar.

Tefekkür

“Göklerin ve yerin yaratılışını düşünürler” (Âl-i İmrân 3:191). Tabiatı incelemek, Yaratıcı’yı tanımanın yolu sayılır; bilim bir ibadet biçimi olarak görülebilir.

Mîzan (ölçü)

“Göğü yükseltti ve mîzanı koydu” (Rahmân 55:7). Evrende ölçü ve denge vardır; bu, doğanın yasalarla anlaşılabilir olduğu inancının teolojik temelidir.

Tabiata bakmaya çağıran ayetler

Âl-i İmrân 3:190–191

Göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için ayetler vardır. Onlar… göklerin ve yerin yaratılışını düşünürler.

Tefekkür emrinin en açık ifadesi; İslam bilim geleneğinin motto ayeti.

Gâşiye 88:17–20

Deveye bakmazlar mı nasıl yaratılmış? Göğe, nasıl yükseltilmiş? Dağlara, nasıl dikilmiş? Yere, nasıl yayılmış?

Biyoloji, astronomi, jeoloji ve coğrafyaya dört soruda çağrı.

Fâtır 35:27–28

…Dağlardan beyaz, kırmızı, siyah, çeşitli renklerde yollar… Allah’tan kulları içinde ancak âlimler korkar.

Mineraloji ve çeşitlilik gözlemi; “âlim” kelimesi burada tabiatı bilenleri de kapsar.

Hadis (Tirmizî)

Hikmet müminin yitiğidir; onu nerede bulursa alır.

Yunan, Hint ve İran mirasını tercüme etme cesaretinin dayanağı.

Bilginin kaynakları: kelam ile bilimin paralel üçlüsü

Sağlam duyular (havâss-ı selîme)Mâtürîdî kelamında bilginin ilk kaynağı gözlemdir.

Deney ve gözlem

Akıl (nazar ve istidlâl)Duyu verisinden çıkarım yapmak; kıyas ve burhan.

Model kurma, matematik, mantık

Doğru haber (haber-i sâdık)Güvenilir tanıklık ve vahiy.

Hakemli literatür, tekrarlanabilirlik, bilimsel topluluk

Buluşma ve gerilim noktaları

Büyük tartışmalardan üçü

Her kartta iki ses var, hakem yok. Tamamı tartışmalar sayfasında.

Tüm tartışmalar

Evrenin başlangıcı

Fen düşüncesi

Büyük Patlama modeli (Lemaître 1927, Hubble 1929, kozmik fon ışıması 1965): evren 13,8 milyar yıl önce sıcak ve yoğun bir durumdan genişleyerek bugüne geldi.

İslam düşüncesi

Kelamcılar “hudûs delili”yle evrenin bir başlangıcı olduğunu savundu (Kindî, Gazzâlî); İbn Sînâ gibi filozoflar evrenin ezelî olduğunu düşünüyordu.

Değerlendirme →

Evrim

Fen düşüncesi

Doğal seçilim ve genetik çeşitlilikle türlerin ortak atadan değişimi (Darwin 1859, modern sentez, genom kanıtları).

İslam düşüncesi

Üç yaklaşım: tamamen reddeden, insan dışında kabul eden, Allah’ın yaratma yöntemi olarak tamamen kabul eden (teistik evrim). Âdem kıssası ana gerilim noktasıdır. Câhız (9. yy) türler arası mücadele ve çevreye uyumu gözlemlemişti.

Değerlendirme →

Nedensellik ve mucize

Fen düşüncesi

Doğa yasaları istisnasız işler; mucize kavramı bilimin dışındadır (Hume: mucize yasanın ihlalidir).

İslam düşüncesi

Gazzâlî (Tehâfüt, 17. mesele): ateş pamuğu zorunlu olarak yakmaz, Allah böyle yaratır; yasa “âdet”tir. İbn Rüşd: nedensellik olmadan ne bilim ne akıl kalır.

Değerlendirme →

İlimden bilime